موهبتی به نام امید اجتماعی
موهبتی به نام امید اجتماعی
بحث امید اجتماعی در دو سطح فردی و کلان باید مورد بحث قرار بگیرد، به عبارتی این دو سطح در تعامل تنگاتنگ با یکدیگر قرار دارند. چنانچه افراد در تصمیمات جاری زندگی و ارزیابی آینده به تصویر منفی یا مبهمی برسند باید در انتظار عواقب وخیمی باشیم.

تیرنگ نیوز، روزبه مفیدیان، نخبه ملی و مشاور حوزه نخبگان دانشگاه فنی و حرفه ای کشور:

پارامتر امید اجتماعی یکی از اِلمان‌های سلامت اجتماعی است. با نگاهی گذرا به شاخص‌های امید در سال گذشته به‌دلیل وضعیت اقتصادی کشور، با افت بیشتری نسبت به سال‌های قبل روبه‌رو بودیم و در حال حاضر وضعیت استاندارد سلامت اجتماعی در جامعه ما از حد مطلوب بسیار فاصله دارد. امید اجتماعی در حقیقت کنار مفاهیمی مانند سرمایه اجتماعی قرار می‌گیرد و شاخص‌های آنها با هم مرتبط هستند و با پایین آمدن امید اجتماعی، شاخص‌هایی مانند اهمال کاری اجتماعی، افسردگی، کرختی اجتماعی و فقدان نوع‌دوستی افزایش می‌یابند. چنین فضایی باعث می‌شود مردم نسبت به مسائل اجتماعی بی‌تفاوت شوند و به تبع آن مصرف دخانیات، الکل و موادمخدر زیاد می‌شود. در نهایت دعواهای خانوادگی و طلاق و پرونده‌های قضایی هم افزایش پیدا می‌کند. یکی از مهم‌ترین عواملی که سبب تضعیف امید اجتماعی می‌شود این است که مردم نمی‌توانند تغییرات اجتماعی را پیش‌بینی کنند، هر انسانی دوست دارد بتواند با پیش‌بینی‌های منطقی برای آینده خود برنامه‌ریزی کند، اگر افراد نتوانند آینده را پیش‌بینی کنند امید را از دست خواهند داد. دولت موظف است سطح استانداردهای سلامت اجتماعی را بالا ببرد، تزریق عدالت در جامعه، جلوگیری از رانت‌خواری، اجرای آموزش‌های مهارتی و ارتقای کرامت متخصصان از جمله وظایفی است که دولت در این حوزه به عهده دارد. در نهایت هرچه که سهم تولید ناخالص ملی بیشتر باشد و تهدید و کشمکش‌های سیاسی کمتر باشد، مردم امیدوارتر می‌شوند. بالا رفتن حقوق شهروندی، ادراک عدالت اداری و رفع تبعیض‌های جنسیتی نیز در این امر مؤثر هستند.
بحث امید اجتماعی در دو سطح فردی و کلان باید مورد بحث قرار بگیرد، به عبارتی این دو سطح در تعامل تنگاتنگ با یکدیگر قرار دارند. چنانچه افراد در تصمیمات جاری زندگی و ارزیابی آینده به تصویر منفی یا مبهمی برسند باید در انتظار عواقب وخیمی باشیم. مشکل فرارمغزها که سال‌هاست با آن روبه‌رو هستیم در نتیجه نبود امید به آینده در کشور است. وقتی جوان نمی‌تواند به لحاظ اشتغال در آینده برای خود، ثباتی متصور شود، تصمیم به خروج از کشور می‌گیرد. در بعد کلان نهادها، مؤسسات و سازمان‌ها مورد بحث قرار می‌گیرند، چنانچه امید در جامعه وجود نداشته باشد یا ضعیف باشد شاهد تصمیمات زودگذر و سطحی سازمان‌ها و نهادها خواهیم بود و دیگر مقام‌های مسئول، اهداف بلندمدتی در برنامه‌های خود ندارند و عملاً هیچ کاری به‌ صورت ریشه‌ای و نهادینه صورت نمی‌گیرد. به نظر این جامعه‌شناس برای جلوگیری از ضعف امید اجتماعی ابزارهایی وجود دارد، به‌عنوان مثال ارزیابی پیامدهای اجتماعی و زیست محیطی قبل از هر تصمیمی توسط سیاستمداران الزامی است.البته این امر در کشورهای پیشرفته با ملاحظه‌ای جدی انجام می‌شود، دولت ما هم به نوعی باید به چنین ابزارهایی دست پیدا کند و پیامدهای تصمیمات خرد و کلان خود را قبل از اتخاذ هر تصمیمی ببیند و سپس مطرح کند. در دنیای امروز دولت وقتی از مردم‌سالاری صحبت می‌کند باید در عمل هم ثابت کند و در واقع مردم کاملاً احساس کنند که تصمیمات مهم مملکتی در زندگی آنها تأثیر مثبت خواهد گذاشت.
امید، تعاریف مختلفی دارد. برخی امید را به منزله باور به آنچه که در آینده اتفاق خواهد افتاد یا احتمال دارد اتفاق بیفتد قلمداد می کنند. برخی دیگر آن را لذتی ناپایدار تعریف می دانند که از تصوری در باب آینده حکایت دارد. اما در مورد امید اجتماعی تعریف مشخصی از سوی متخصصین اجتماعی ارائه نشده است. برخی آن را امید مشترک مردم یک جامعه می‌دانند. برخی هم از امید اجتماعی به عنوان ظرفیت یک جامعه یاد می‌کنند که می تواند در ساختن آینده تأثیرگذار باشد. این ها را سید حسن موسوی چلک می‌گوید.
با کاهش امید اجتماعی، انگیزه‌های افراد برای پیشرفت کاهش پیدا می‌کند، به بیان دیگر کاهش امید اجتماعی ناهنجاری‌هایی مانند برخلاف قانون رفتار کردن، عدم توجه به نظم و عدم تن دادن به مقررات اجتماعی را به‌دنبال دارد. به تدریج کار کردن در ادارات با اهمال همراه می‌شود و افراد نسبت به خانواده و جامعه متعهد نخواهند بود. با ضعف امید اجتماعی آسیب‌های اجتماعی افزایش پیدا می‌کند و بعضاً ممکن است افراد به سمت مصرف موادمخدر و مشروبات الکلی سوق پیدا کنند. قطعاً دولت باید با برنامه‌ریزی دقیق و تزریق امید در جامعه از بروز چنین تبعاتی در وضعیت امروز جامعه پیشگیری کند.