تیرنگ، رضا شریعتی:
استان مازندران که همواره بهعنوان یکی از سالمترین و پاکترین استانهای کشور شناخته میشد، در روزهای اخیر با افت کمسابقه کیفیت هوا مواجه شده است؛ افتی که نهتنها در ساری و شهرهای مرکزی استان، بلکه در نواحی ساحلی، جلگهای و حتی مناطق کوهستانی نیز دیده شده و موجب نگرانی شهروندان و هشدار نهادهای تخصصی شده است. آنچه این پدیده را مهمتر میکند، منشأ آن است؛ چرا که براساس تأکید مقام مسئول محیطزیست استان، آلودگی اخیر برخلاف تصورات عمومی، عمدتاً ناشی از عوامل داخلی نیست.
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به کاهش کیفیت هوا طی روزهای گذشته گفت: «بررسیها نشان میدهد منشأ اصلی آلودگی هوا تودههای گرد و غبار ورودی از کانونهای فعال برونمرزی است.»
این جمله نقطه محوری فهم شرایط اخیر مازندران است. استان مازندران به دلیل بارندگی بالا، پوشش گیاهی پراکنده و جریانهای بادی شمالی، کمتر از سایر استانهای کشور با پدیده گرد و غبار روبهرو میشد. بنابراین وقوع یک پدیده فراگیر گرد و غبار در این استان معمولاً نشانه فعالیت کانونهای بزرگ خارجی است که با تغییر الگوهای جوی، وارد نوار شمالی کشور میشوند.
محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، با اشاره به تحلیلهای دقیق کارشناسی میگوید:
«بر اساس دادههای ایستگاههای سنجش کیفیت هوا، تحلیل تصاویر ماهوارهای و ارزیابیهای کارشناسی مشترک با ادارهکل هواشناسی استان، افت کیفیت هوای مازندران طی روزهای اخیر عمدتاً تحتتأثیر پدیده گرد و غبار بوده است.»
این توضیح نشان میدهد که موضوع تنها یک «مشاهده میدانی» یا «حدس اولیه» نیست، بلکه مجموعهای از دادههای ماهوارهای، سنجندههای زمینی و بررسیهای مشترک چند نهاد تخصصی آن را تأیید کرده است.
✓منشأ گرد و غبار؛ از صحرای قرهقوم تا شمالشرق ایران
در ادامه، کنعانی با اشاره به تحقیقات ستاد ملی گرد و غبار، توضیحی روشن از منشأ این آلودگی ارائه میدهد:
«کانونهای فعال فرسایش بادی در شمال و شمالشرق کشور و پهنههای بیابانی برونمرزی، بهویژه صحرای ‘قرهقوم’ در ترکمنستان، از مهمترین منابعی هستند که در رخدادهای گرد و غبار نوار شمالی کشور نقش دارند.»
این سخنان نشان میدهد ماجرای گرد و غبار اخیر مازندران یک موضوع فرامنطقهای است و حل آن نیز نیازمند همکاریهای منطقهای، دیپلماسی محیطزیستی و اقدامات مشترک میان ایران و کشورهای همسایه است. به گفته او:
«بخش قابلتوجهی از تودههای گرد و غبار ورودی به استان از همین کانونها سرچشمه میگیرد.»
این مسئله برای تحلیلگران محیطزیست اهمیت ویژه دارد؛ چرا که در سالهای اخیر بارها هشدار داده شده که خشکسالی و توسعه نامتوازن در کشورهای آسیای میانه، بیابانزایی و افزایش فرسایش بادی را تشدید کرده است. این بیابانزایی اکنون دامان استانهای شمالی ایران را نیز گرفته است.
✓آلایندههای داخلی؛ نقش محدود اما قابلتوجه
با وجود آنکه منشأ اصلی آلودگی اخیر برونمرزی است، مدیرکل محیط زیست استان به آلایندههای داخلی نیز اشارهای واقعبینانه دارد:
«هرچند برخی فعالیتهای آلاینده داخلی نظیر صنایع، معادن و آتشزدن بقایای کشاورزی میتوانند موجب آلودگیهای محلی شوند، اما پدیده فراگیر اخیر ناشی از گرد و غبار بوده است.»
این جمله نشان میدهد مدیریت آلودگی هوا تنها به کنترل مرزها و بادهای ورودی محدود نمیشود. فعالیت صنایع چوب، کارخانجات سیمان، پروژههای عمرانی، تردد خودروها و آتشسوزیهای کشاورزی در مازندران نیز میتوانند در آینده به بحرانهای داخلی تبدیل شوند. بنابراین کاهش آلودگی ناشی از عوامل محلی، هرچند در پدیده اخیر نقش اصلی نداشته، اما همچنان یک ضرورت مدیریتی است.
✓مدیریت بحران؛ تشکیل کارگروه اضطرار
یکی از مهمترین محورهای بحث در شرایط آلودگی هوا نحوه مدیریت و اطلاعرسانی آن است. کنعانی در بخش دیگری از سخنان خود به همین موضوع پرداخته و میگوید:
«کارگروه مدیریت شرایط اضطرار پدیده گرد و غبار با ریاست ادارهکل مدیریت بحران استان و دبیری ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران تشکیل میشود و تصمیمات لازم از طریق رسانههای استان اطلاعرسانی خواهد شد.»
این کارگروه یکی از سازوکارهای قانونی برای مدیریت شرایط ویژه است؛ سازوکاری که باید ضمن هشدار به مردم، اقدامات عملی برای محدودسازی فعالیتهای آلاینده و حمایت از گروههای آسیبپذیر را اجرا کند.
✓توصیههای بهداشتی؛ نقش حیاتی آگاهی عمومی
در چنین شرایطی، رفتار شهروندان نقشی تعیینکننده در کاهش آسیبها دارد. به همین دلیل، کنعانی با تأکید بر پایش مستمر کیفیت هوا، میگوید:
«از شهروندان بهویژه گروههای حساس درخواست میشود توصیههای بهداشتی را جدی بگیرند.»
او سپس توصیههایی دقیق و کاربردی ارائه میدهد که شامل اقدامات پیشگیرانه برای کاهش اثرات آلودگی است:
«پرهیز از حضور طولانیمدت در فضای باز، استفاده از ماسک استاندارد در صورت ضرورت خروج از منزل، بسته نگهداشتن درها و پنجرهها در زمان اوج آلودگی، مصرف کافی مایعات و پرهیز از فعالیت شدید در فضای باز مورد توجه قرار گیرد.»
همچنین برای شرایط خطرناکتر تأکید میکند:
«در صورت بروز علائم تنفسی، مراجعه به مراکز درمانی ضروری است.»
این توصیهها، بهویژه درباره سالمندان، کودکان، بیماران قلبیعروقی و افراد دارای آسم، اهمیت دوچندان دارد.
✓چرا مازندران آسیبپذیر شده است؟
با وجود رطوبت بالا و پوشش جنگلی قابلتوجه، پرسش مهم این است که چرا مازندران باید درگیر پدیدهای شود که بیشتر مختص مناطق خشک و بیابانی است؟ پاسخ را میتوان در سه عامل کلیدی خلاصه کرد:
۱. تغییر الگوهای جوی
در سالهای اخیر، تغییرات اقلیمی باعث جابهجایی جریانهای بادی و افزایش مسیرهای نفوذ گرد و غبار به مناطق شمالی شده است.
۲. بیابانزایی در کشورهای همسایه
خشکسالیهای گسترده در آسیای میانه، کاهش سطح آب دریاچهها و سیاستهای ناهماهنگ بهرهبرداری زمین، کانونهای جدیدی از گرد و غبار ایجاد کرده است.
۳. افزایش سطوح بدون پوشش در شمالشرق ایران
در برخی مناطق استانهای خراسان، کاهش پوشش گیاهی منجر به فعال شدن کانونهای داخلی گرد و غبار شده است.
✓ ضرورت مدیریت فرامنطقهای
پدیده اخیر نشان داد که آلودگی هوا دیگر مختص کلانشهرها یا مناطق خشک نیست؛ بلکه استانهایی چون مازندران نیز ممکن است در معرض بحران قرار گیرند. سخنان مدیرکل حفاظت محیط زیست استان بهروشنی بیان میکند که برای مقابله با این پدیده باید:
-دیپلماسی محیط زیستی با کشورهای همسایه تقویت شود؛
-پایش مستمر و اطلاعرسانی دقیق ادامه یابد؛
-آلایندههای داخلی نیز بهشکل جدی مدیریت شوند؛
-و نهایتاً، مردم و دولت هماهنگ عمل کنند.
آنچه امروز در مازندران رخ داده، زنگ هشداری برای آینده محیط زیست ایران است. گرد و غبار نه یک رخداد مقطعی، بلکه پدیدهای در حال گسترش است که میتواند سلامت، اقتصاد، کشاورزی و کیفیت زندگی شهروندان را تهدید کند. مدیریت آن نیازمند برنامهریزی جامع، همکاری منطقهای و مهمتر از همه، درک اهمیت محیطزیست بهعنوان زیرساخت اصلی زندگی است.
