تیرنگ:
در حالی که مازندران همواره به عنوان یکی از استانهای پرباران کشور شناخته میشد، گزارشهای اخیر از وضعیت ذخایر آبی نشان میدهد که این استان نیز از بحران کمآبی در امان نمانده است. به گفته مسئولان شرکت آب منطقهای مازندران، حجم ذخیره آب در سدهای استان اکنون به ۱۶۱ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که تنها ۳۶ درصد از ظرفیت کل مخازن را تشکیل میدهد. این آمار زنگ خطری جدی برای کشاورزی، محیط زیست و حتی تأمین آب شرب در ماههای آینده است.
فرهاد خلردی، مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقهای مازندران، در گفتوگویی با خبرنگاران اعلام کرد: «در حال حاضر حجم ذخیره آب در سدهای استان به ۱۶۱ میلیون مترمکعب رسیده که تنها ۳۶ درصد از ظرفیت کل مخازن را شامل میشود.» او توضیح داد که این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۳۳ درصد کاهش یافته و دلیل اصلی آن، کاهش چشمگیر بارندگی و افت آورد رودخانههای استان است.
✓کاهش بارندگی و افت آورد رودخانهها؛ دو عامل اصلی بحران
بر اساس دادههای رسمی، مازندران طی سال آبی جاری، شرایطی متفاوت با میانگین سالهای گذشته را تجربه کرده است. خلردی با اشاره به آمارهای ثبتشده در ایستگاههای سنجش باران گفت: «از ابتدای سال آبی تاکنون، طی کمتر از ۵۰ روز، تنها ۵۹ میلیمتر بارندگی ثبت شده که نسبت به سال گذشته ۵۸ درصد و نسبت به میانگین نرمال ۴۵ درصد کاهش دارد.»
او افزود که این افت شدید بارش، مستقیماً بر جریان رودخانههای اصلی استان تأثیر گذاشته است. بررسیهای انجامشده روی هفت رودخانه مهم مازندران – که تأمینکننده بیش از ۶۵ درصد از آورد آبی استان هستند – نشان میدهد میزان آورد آب تاکنون تنها ۱۶۱ میلیون مترمکعب بوده که نسبت به سال گذشته ۴۸ درصد و نسبت به شاخص درازمدت ۴۲ درصد کاهش یافته است. این روند کاهشی، نشانهای روشن از تغییرات اقلیمی و تأثیر مستقیم آن بر منابع آبی شمال کشور است.
✓سدهایی که برای کشاورزی خالی و برای شرب بسته شدهاند
مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب مازندران با اشاره به تأثیر کمبارشی بر عملکرد سدهای مهم استان گفت: «کاهش آورد و نیاز آبی بالا در فصل زراعی باعث شد که آب سدهای بزرگ استان، از جمله سد البرز و سد شهید رجایی، در اختیار کشاورزان قرار گیرد.» او افزود: «اکنون دریچههای این سدها برای مصارف کشاورزی بسته شده و تنها برای تأمین آب شرب باز هستند.»
به گفته کارشناسان، این تصمیم با هدف حفظ پایداری تأمین آب شرب در نیمه دوم سال گرفته شده است، اما تداوم کمبارشی میتواند حتی تأمین آب آشامیدنی را نیز با چالش روبهرو کند. خلردی در این زمینه تأکید کرد: «در حال حاضر اولویت اصلی مدیریت منابع آب، تأمین شرب شهرها و روستاهاست و در صورت ادامه روند کاهش بارندگی، ناچار به اجرای محدودیتهای مصرف خواهیم شد.»
✓رودخانههای برفی و بارانی؛ تفاوتی که اکنون حیاتی است
در بخش دیگری از این گفتوگو، خلردی با اشاره به تفاوت رژیمهای بارشی رودخانههای استان توضیح داد: «برخی رودخانههای مازندران، مانند رودخانه هراز، دارای رژیم برفی هستند و بخش زیادی از جریان سالانه خود را از ذوب برفهای ارتفاعات البرز بهدست میآورند. در مقابل، رودخانههایی مانند البرز بیشتر به بارشهای بارانی وابستهاند. با این حال آنچه امروز اهمیت دارد، نه نوع بارش بلکه تداوم آن است.»
به گفته او، هرچند بارش برف میتواند در ماههای آینده به افزایش حجم آب در سدها کمک کند، اما اگر روند خشکی و کاهش دما بهگونهای باشد که بارشها پراکنده و کوتاهمدت رخ دهد، ذخایر آبی در فصل بهار نیز ترمیم نخواهد شد.
✓وضعیت آببندانها؛ امیدی محدود در انتظار بارش
آببندانها بهعنوان ذخایر سنتی و محلی آب در مازندران، نقشی اساسی در مدیریت منابع آبی دارند. خلردی در این باره گفت: «در حال حاضر تنها ۳۱.۵ درصد از ظرفیت آببندانهای استان، معادل ۱۲۷ میلیون مترمکعب، آبگیری شدهاند.» او تأکید کرد: «اکنون بهترین زمان برای آبگیری سدها و آببندانهاست و تمام امید ما به بارندگیهای پیشروست.»
این وضعیت نشان میدهد که حتی اگر بارشهای آبان و آذر از میانگین فراتر رود، هنوز زمان زیادی لازم است تا مخازن و آببندانها به سطح ایمن و پایدار برسند. کارشناسان منابع آب معتقدند که برای بازگشت به شرایط نرمال، باید حداقل ۴۰ درصد بارندگی بیشتر از میانگین بلندمدت در سهماهه پاییز و زمستان ثبت شود؛ امری که در شرایط فعلی اقلیمی چندان محتمل به نظر نمیرسد.
✓پیامدهای اجتماعی و زیستمحیطی کمآبی
کاهش حجم ذخایر سدها تنها یک عدد در گزارشهای آماری نیست؛ این ارقام مستقیماً بر زندگی کشاورزان، امنیت غذایی، و حتی اکوسیستمهای طبیعی استان اثر میگذارد. در سالهای اخیر، کاهش آورد رودخانهها باعث خشک شدن بخشهایی از تالابهای محلی، کاهش سطح سفرههای زیرزمینی و فرسایش خاک در مناطق پاییندست شده است.
در بخش کشاورزی، پیشبینی میشود در صورت تداوم کمآبی، سطح زیر کشت برنج در سال آینده کاهش یابد. این مسئله نهتنها بر اقتصاد محلی بلکه بر اشتغال هزاران خانوار روستایی اثرگذار خواهد بود. بسیاری از کارشناسان هشدار دادهاند که اگر الگوی مصرف آب در کشاورزی تغییر نکند و مدیریت علمی منابع آب جدی گرفته نشود، مازندران نیز مانند استانهای مرکزی با بحران تنش آبی مواجه خواهد شد.
✓ضرورت مدیریت مصرف و امید به پاییز پرباران
با وجود هشدارها، مسئولان آب منطقهای همچنان امیدوارند که بارشهای پاییزی بتواند بخشی از کمبود موجود را جبران کند. خلردی در پایان گفت: «در حال حاضر همه نگاهها به آسمان است. امیدواریم با آغاز بارندگیهای جدی در هفتههای آینده، بخشی از ذخایر سدها و آببندانها جبران شود. اما در هر صورت، مدیریت مصرف و صرفهجویی باید در اولویت همه قرار گیرد.»
در واقع، وضعیت کنونی منابع آبی مازندران نه تنها نشانهای از تغییرات اقلیمی است، بلکه زنگ خطری برای بازنگری در سیاستهای مصرف آب، الگوی کشت و توسعه شهری به شمار میرود. کاهش ۳۳ درصدی ذخایر سدها در یک سال، میتواند هشدار روشنی برای تصمیمگیران باشد تا پیش از آنکه بحران از کنترل خارج شود، راهکارهای علمی و اجرایی را در دستور کار قرار دهند.
✓سخن پایانی
اکنون مازندران در نقطهای حساس از چرخه آبی خود قرار دارد. کاهش ۵۸ درصدی بارندگی نسبت به سال گذشته، افت ۴۸ درصدی آورد رودخانهها و ذخیره تنها ۳۶ درصدی سدها، نشان میدهد که تکیه بر بارشهای طبیعی دیگر کافی نیست. توسعه سامانههای هوشمند مدیریت منابع آب، بازچرخانی پسابها، اصلاح الگوی آبیاری و فرهنگسازی عمومی برای صرفهجویی، از ضرورتهای فوری امروز مازندران است.
اما تا زمانی که ابرها سخاوتمندانه نبارند و زمین تشنه همچنان به انتظار بماند، سدهای نیمهخالی استان تصویری روشن از آیندهای هستند که در آن «مدیریت» باید جایگزین «امید» شود.
