تیرنگ:
با کاهش چشمگیر مشاهده فُک خزری در سواحل دریای خزر، کارشناسان محیط زیست نسبت به انقراض قریبالوقوع این گونه ارزشمند در سواحل استان مازندران هشدار دادند.
فُک خزری که یکی از گونههای فُک در جهان به شمار میرود، طی سالهای اخیر به دلایل مختلفی از جمله آلودگیهای زیستمحیطی، کاهش منابع غذایی، صید بیرویه و تخریب زیستگاههای ساحلی، با تهدید جدی انقراض مواجه شده است.
✓کاهش مشاهده فُک در سواحل شمالی ایران
کارشناسان میگویند تعداد فُکهای مشاهدهشده در سواحل استانهای شمالی، بهویژه در استان مازندران، در یک دهه گذشته بهطور نگرانکنندهای کاهش یافته است.
سیدمحسن کاظمیتبار رئیس اداره محیطزیست دریایی ادارهکل حفاظت محیطزیست مازندران در خصوص تلف شدن فوکهای خزری اظهار میکند: باتوجه به فساد پیشرفته لاشه فوکها امکان انجام کالبدشکافی تخصصی و تشخیص دقیق علت مرگ فراهم نشد.
وی میگوید: باتوجه به استمرار اجرای برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری در کنار بحث پایش موضوع نمونهبرداری تخصصی از لاشهها نیز در دستور کار قرار دارد.
کاظمیتبار با اعلام اینکه تعداد لاشههای شناساییشده فوک خزری در سواحل استان از ابتدای سال ۱۴۰۴ تاکنون به ۳۹ قلاده رسیده است، میافزاید: نمونهبرداری روی تنها لاشه یک قلاده فک خزری در میانکاله انجام شد که پاسخ این نمونهبرداری هنوز اطلاعرسانی نشده است.
وی یادآور میشود: مردم و مسافران لازم است در صورت مواجه شدن با لاشه فک خزری موارد را با تماس با سامانه ۱۵۴۰ بیان کنند.
مدیرکل حفاظت از محیط زیست مازندران از روند صعودی تلفات فوک خزری در سواحل استان خبر میدهد و عوامل آلودگی، صید بیرویه و بیماریها را از دلایل اصلی میداند. همچنین به تشریح برنامه اقدام ملی و نیاز به همکاریهای منطقهای پرداخت.
محمدرضا کنعانی، میگوید: فوک خزری در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده گونههای «در معرض انقراض» قرار دارد، به دلیل موقعیت جغرافیایی مازندران، بخش مهمی از نوار ساحلی این استان را برای عبور و زیست موقت خود برمیگزیند، اما با تهدیدات جدی مواجه است.
✓روند صعودی تلفات؛ از آلودگی تا تورهای صیادی
کنعانی با ابراز نگرانی از وضعیت موجود، تصریح میکند: بر اساس دادههای مستند، روند تلفات فوک خزری در سواحل استان مازندران از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ افزایش چشمگیری داشته است که این موضوع زنگ خطر جدی برای بقای این گونه با ارزش است
وی در پاسخ به این سوال که دلایل اصلی این مرگومیرها چیست، توضیح میدهد: بررسیهای میدانی و گزارشهای فنی ما نشان میدهد که آلودگیهای نفتی و صنعتی از طریق رودخانهها و سواحل، کاهش منابع غذایی ناشی از صید بیرویه و رقابت با گونههای مهاجم، بیماریهای ویروسی مانند دیستمپر سگسانان (CDV)، گرفتار شدن در تورهای صیادی و خفگی، برخورد با شناورها، استرس ناشی از فعالیتهای انسانی و تغییرات اقلیمی، از مهمترین عوامل مرگومیر این گونه ارزشمند هستند.
مدیرکل محیط زیست مازندران همچنین به چالش تشخیص دقیق علت مرگ اشاره میکند و میافزاید: اکثر لاشههای مشاهده شده در وضعیت پیشرفته فساد هستند که کالبد شکافی و تعیین علت دقیق مرگ را دشوار میسازد. متأسفانه بسیاری از این مرگومیرها نیز در خود دریا اتفاق افتاده و لاشهها توسط جریان آب به ساحل رانده میشوند.
✓اقدامات اجرایی در قالب برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری
کنعانی در ادامه به تشریح اقدامات اجرایی ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران در قالب «برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری» میپردازد که با همکاری دانشگاه تربیت مدرس نور و مرکز امداد و نجات فوک خزری در حال پیگیری است.
وی در این خصوص میگوید: ما اقدام به تدوین برنامه اقدام ملی و استقرار دبیرخانه دائمی آن در دانشگاه تربیت مدرس نور کردهایم که مسئول هماهنگی علمی، فنی و اجرایی است. همچنین، ادارات شهرستانی محیط زیست با همکاری دامپزشکی و مرکز امداد، مسئول پایش روزانه، مستندسازی، نمونهبرداری و دفن بهداشتی لاشهها هستند.
مدیرکل محیط زیست مازندران از تجهیز مراکز امداد و نجات خبر داد و یادآور میشود: سه مرکز امداد در بهشهر (میانکاله)، بابلسر و تنکابن در حال تجهیز هستند تا بتوانیم واکنش سریع، کالبدگشایی و احیای احتمالی فوکهای گرفتار را انجام دهیم.
وی ادامه میدهد: همچنین، کمیته مشورتی تخصصی با حضور متخصصان، سازمانهای مردمنهاد و جوامع محلی برای مشارکت در تصمیمسازی، آموزش و حمایت اجتماعی تشکیل شده است.
کنعانی به توسعه آموزشهای تخصصی نیز اشاره کرد و میگوید: بهتازگی کارگاه «اصول نمونهبرداری و کالبدگشایی فوک خزری» در تاریخ ۴ خرداد ۱۴۰۴ در دانشگاه تربیت مدرس نور برگزار شد و نشست هماهنگی دستگاههای اجرایی نیز در تاریخ ۵ خرداد در ادارهکل محیط زیست استان برای تصویب نقشه راه اجرایی و تسریع در اجرا برگزار شد.
✓ضرورت دیپلماسی منطقهای و پایش هوایی
کنعانی بر اهمیت همکاریهای منطقهای تأکید کرد و میافزاید: تقویت دیپلماسی منطقهای در راستای الزامات کنوانسیون تهران و همکاری با کشورهای حاشیه خزر برای تبادل دادهها، تدوین پروتکلهای مشترک و واکنش هماهنگ منطقهای، برای حفاظت از این گونه حیاتی است.
مدیرکل محیط زیست مازندران به لزوم انجام پایش دریایی و هوایی برای شناسایی لاشههای سالمتر جهت بررسی و تعیین دلایل تلفات، تسریع در تکمیل تجهیزات مراکز امداد و نجات، تأمین منابع مالی برای نمونهبرداری تخصصی و کالبدگشاییهای علمی و همچنین طرح جمعآوری تورهای غیرمجاز و سرگردان (تورهای شبح) تأکید کرد.
وی از عموم مردم و صیادان نیز خواست تا در صورت مشاهده لاشه یا فوک زنده گرفتار، مراتب را سریعاً به ادارات محیط زیست اطلاع دهند تا اقدامات لازم صورت گیرد.
✓ دلایل انقراض فُک خزری از دید کارشناسان
بر اساس بررسیهای میدانی و پژوهشهای علمی، مهمترین عوامل تهدیدکننده حیات فُک خزری عبارتند از:
_ آلودگی شدید آب دریای خزر ناشی از ورود فاضلابهای شهری، کشاورزی و صنعتی
_ افتادن در تورهای ماهیگیری و خفگی در حین صید
ـ ساختوسازهای ساحلی و حضور بیرویه گردشگران در زیستگاههای حساس
ـ نبود سیاست حفاظتی روشن در حوزه تنوع زیستی دریایی
ـ تورهای مرگبار و نبود حفاظت (فُکهای خزری اغلب قربانی تورهای ماهیگیری میشوند.)
✓ درخواست برای اقدام فوری
کارشناسان محیط زیست خواستار اقدام فوری سازمان حفاظت محیط زیست، استانداری مازندران، شیلات و دیگر نهادهای ذیربط در جهت تدوین و اجرای طرحی جامع برای نجات فُک خزری شدهاند.
در همین راستا، پیشنهاداتی چون:
ـ حفاظت از مناطق خاص ساحلی بهعنوان زیستگاه فُک
ـ آموزش صیادان درباره روشهای نجات فُکهای گرفتار در تور
ـ نصب تجهیزات ردیابی و پایش در سواحل حساس
ـ آگاهسازی عمومی در قالب برنامههای رسانهای و آموزشی
در دستور کار برخی گروههای مردمی و فعالان محیط زیست قرار دارد.
✓سخن پایانی
اگر اقدامی فوری و مؤثر برای حفاظت از فُک خزری در سواحل مازندران صورت نگیرد، این گونه ارزشمند ممکن است برای همیشه از این بخش از دریای خزر حذف شود؛ موضوعی که نهتنها زیستبوم منطقه را دچار بحران میکند، بلکه نشانهای روشن از شکست در مدیریت منابع طبیعی کشور خواهد بود.




















































































