تیرنگ، رضا شریعتی:
فرسایش خاک، یکی از چالشهای زیستمحیطی مهم کشور، به شکلی نگرانکننده در استان مازندران در حال گسترش است. این استان که بهواسطه پوشش جنگلی و زمینهای حاصلخیزش به عنوان یکی از قطبهای کشاورزی ایران شناخته میشود، اکنون با پدیدهای خاموش اما ویرانگر مواجه است: فرسایش شدید و گسترده خاک که منابع طبیعی و امنیت غذایی منطقه را تهدید میکند.
طبق آخرین اعلام رئیس سازمان منابعطبیعی و آبخیزداری، گزارش پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری حاکی از سالانه بیش از دو میلیارد تن فرسایش خاک است؛ یعنی بیش از ۱۵ میلیون تن در هر هکتار.
این روند در مناطق کوهستانی و شیبدار سرعت بیشتری دارد.
✓علل گسترش فرسایش خاک در مازندران
کارشناسان منابع طبیعی سه عامل اصلی را برای این وضعیت برمیشمرند: تخریب پوشش گیاهی به دلیل گسترش ساختوساز، تغییر کاربری اراضی جنگلی، و کشاورزی غیراصولی. در سالهای اخیر، روند بیرویه تبدیل جنگلها و مراتع به ویلا، باغ و زمینهای کشاورزی شدت گرفته است. ساخت جادههای جنگلی بدون رعایت اصول مهندسی نیز به عنوان عاملی موثر در بر هم زدن ساختار طبیعی خاک و شتاب گرفتن روانابها شناخته میشود.
رستمی، پژوهشگر حوزه منابع طبیعی و کارشناس حوزه آب و خاک، در گفتوگو با خبرنگار ما میگوید: «یکی از معضلات اصلی، تغییر کاربری اراضی شیبدار برای احداث ویلاست. این کار باعث از بین رفتن ریشههای گیاهی میشود که در واقع عامل اصلی نگهداری خاک هستند. وقتی پوشش گیاهی از بین میرود، خاک دیگر انسجام ندارد و با اولین باران شدید، شسته میشود.»
✓پیامدهای نگرانکننده برای آینده
فرسایش خاک نهتنها موجب کاهش حاصلخیزی زمینهای کشاورزی میشود، بلکه تهدیدی برای منابع آبی، پوشش گیاهی و زیستگاه جانوری استان نیز بهشمار میآید. در پی فرسایش، رسوبگذاری در رودخانهها و سدها افزایش یافته و موجب کاهش ظرفیت آنها میشود
. همچنین بالا آمدن سطح گل و لای در کانالهای آبیاری روستایی، مشکلات متعددی برای کشاورزان منطقه به وجود آورده است.
عباسی، مهندس کشاورزی در این خصوص هشدار میدهد: «مازندران یکی از غنیترین خاکهای کشور را دارد، اما اگر روند فرسایش با همین شدت ادامه پیدا کند، ممکن است تا دو دهه آینده زمینهای حاصلخیز کشاورزی در بسیاری از نقاط غیرقابل استفاده شوند.»
✓بحران فرسایش در مناطق جنگلی
جنگلهای هیرکانی مازندران، که بهعنوان میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند، نیز از آسیبهای فرسایش در امان نیستند. برداشتهای غیرمجاز از جنگل، قاچاق چوب و اجرای طرحهای غیراصولی عمرانی بدون پیوست زیستمحیطی، ساختار طبیعی این جنگلها را با اختلال مواجه کرده است..
✓راهکارهای مقابله با بحران
در این زمینه گفته میشود چند طرح برای مقابله با این بحران آغاز شده که از جمله آنها میتوان به پروژههای آبخیزداری، آموزش جوامع محلی، توسعه پوشش گیاهی بومی، و ممنوعیت ساختوساز در اراضی شیبدار اشاره کرد. با این حال، کارشناسان معتقدند که مقابله با فرسایش نیازمند عزم جدی و مشارکت گسترده مردمی است.
✓فرسایش خاک و کاهش تراز آب دریا چالش است
رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس فرسایش خاک و کاهش سطح تراز آب دریای خزر را از چالش های مهم بیان کرد.
حجتالاسلام پژمان فر در حاشیه سفر به مازندران گفت: این کمیسیون علاوه بر رویکرد نظارتی، رویکرد حمایتی و تظلمخواهی را دنبال میکند و بررسی مشکلات استان در سطح ملی، امری ضروری است.
وی افزود: بسیاری از مسائل مازندران، فراتر از ظرفیتهای استانی هستند و نیازمند رسیدگی در سطح ملی میباشند. موضوعاتی چون کاربری اراضی منابع طبیعی، واگذاری زمینها، آلودگی آب، صادرات محصولات کشاورزی، تسهیلات بانکی، پسماند، حملونقل دریایی، حفاظت از جنگل، فرسایش خاک و کاهش سطح آب دریای خزر از جمله چالشهای مهمی هستند که در این سفر مورد بررسی قرار میگیرند.
پژمان فر همچنین تأکید کرد: نمایندگان مازندران در مجلس نقش مؤثری در پیگیری مطالبات استان دارند و مسائل مطرحشده در سه گروه رصد، بررسی و حلوفصل خواهند شد.
در این نشست، یونسی رستمی، استاندار مازندران با قدردانی از حضور اعضای کمیسیون اصل نود، گفت: با وجود منابع طبیعی فراوان، استان از لحاظ زیرساختها با کمبود مواجه است و نگاه ویژه قانونگذاران را طلب میکند.
✓لزوم مشارکت مردم و رسانهها
فعالان محیط زیست نیز تاکید دارند که آموزش عمومی و آگاهیرسانی نقش مهمی در کاهش تخریب منابع طبیعی دارد. مهسا مهرورزان، فعال محیط زیستی، میگوید: «مردم باید بدانند که هر درختی که قطع میشود و هر تپهای که برای ساخت ویلا صاف میشود، مستقیماً به آینده فرزندانشان ضربه میزند. رسانهها نیز وظیفه دارند درباره خطرات فرسایش خاک بهطور مستمر اطلاعرسانی کنند.»
✓سخن پایانی
فرسایش خاک در مازندران، مسئلهای زیستمحیطی با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی است. اگرچه اقدامات پراکندهای برای مقابله با آن در جریان است، اما کارشناسان معتقدند بدون همکاری همهجانبه دولت، مردم، رسانهها و نهادهای نظارتی، حفظ خاک و منابع طبیعی استان ممکن نخواهد بود. میراث سبز مازندران در معرض تهدیدی جدی قرار دارد، و زمان برای نجات آن بسیار محدود است.
