تیرنگ:
صنایع دستی استان مازندران بدلیل پهنه بندی جغرافیایی، اجتماعی، فرهنگی، انسانی و همچنین دسترسی به منابع متنوع طبیعی بسیار متنوع است و رونق بخشیدن این بخش میتواند به اندازه توان در روند خوداتکایی کشور از نفت نیز تاثیرگذار باشد.
در تقسیم بندی نوع محصولات صنایع دستی تولیدی در مازندران می توان به صنایع دستی منطقه جلگهای، ساحلی و کوهستانی تقسیم کرد چرا که هنرمندان صنایع دستی استان براساس نوع مواد اولیهای که در محیط یافت میشود به تولید محصول از جنس این مواد میپردازند.
جنگلهای انبوه و سرسبز و کوهستانهای ییلاقی همواره مرکز محصولات چوبی و نمدمالی و نساجی سنتی بوده و در مناطق کوهپایهای هم به علت وجود خاک حاصلخیز و رواج تکنیک سفالگری محصولات سفالی زیبایی تولید میشده است و در مناطق ساحلی دریا به علت وجود آب بندانها و مواد اولیه مناسب هنرمندان استان به تولید محصولات حصیری و کوب بافی مشغول هستند.
سابقه دیرینه تولیدات صنایع دستی در این استان دلیلی بر ارزش و اهمیت این صنایع و توجه هرچه بیشتر به این عرصه برای زنده ماندن و توسعه و رونق دارد اما تا یک دهه گذشته صنایع دستی مازندران تقریبا به باد فراموشی رفته بود.
با این حال طی سالهای اخیر صنایع دستی مازندران بار دیگر با استقبال جوانان و البته با بستههای حمایتی و آموزشهای فراگیر جان دوباره گرفت و همراه با این رویداد، استقبال برای صادرات محصولات با ارزش صنایع دستی استان جرقه خورد و امروزه صنایع دستی مازندران کشورهای ازبکستان، عمان، روسیه، ترکیه، آلمان، مجارستان و ژاپن را در نوردیده است اما این ظرفیت اقتصادی قادر به تصاحب بازارهای بیشتر جهانی است.
✓نبود کد شغلی؛ مانع ادامه مسیر هنرمندان نوپدید
سمیه مسلمی، هنرمند فعال در رشته منجوقبافی اسپیرال و پیکسلبافی، با اشاره به ماهیت این هنر اظهار کرد: منجوقبافی اسپیرال و پیکسلبافی هنری است که در آن منجوقها از داخل نخ عبور داده میشود و با استفاده از قلاب بافته میشود.
وی افزود: این هنر نیازمند مهارت بالا و صرف زمان طولانی است و قابلیت تولید محصولات متنوعی در حوزه زیورآلات و اکسسوری دارد.
وی افزود: با وجود کاربردی بودن و استقبال مخاطبان، این هنر هنوز در فهرست کدهای صنایعدستی ثبت نشده است. نبود کد رسمی باعث شده امکان دریافت مجوز، بیمه و حمایتهای قانونی برای ما فراهم نباشد و ادامه کار با ابهام همراه شود.
این هنرمند تأکید کرد: بسیاری از هنرمندان این رشته بهصورت جدی فعالیت میکنند، اما چون شناسنامه رسمی نداریم، امکان ثبت کارگاه یا توسعه کار فراهم نیست و انتظار ما این است که این هنر به رسمیت شناخته شود تا بتوانیم مسیر حرفهای خود را ادامه دهیم.
✓فیروزهکوبی بدون زیرساخت؛ هزینه تولید بالا، بازار محدود
مرجان شباهنگ، هنرمند فیروزهکوبی در مازندران، با اشاره به مشکلات زیرساختی این رشته بیان کرد: فیروزهکوبی به مواد اولیه خاصی مانند مس نیاز دارد که تأمین آن در مازندران دشوار است و همین موضوع هزینه تولید را افزایش میدهد.
وی ادامه داد: برای تکمیل آثار فیروزهکوبی، مرحله پلیستر بسیار مهم است، اما در استان مازندران هیچ مجموعهای این خدمات را ارائه نمیدهد، به همین دلیل مجبور هستیم آثار را برای پلیستر به اصفهان ارسال کنیم که هزینه حملونقل و خدمات به قیمت نهایی اضافه میشود.
این هنرمند افزود: در نتیجه، قیمت محصولات ما نسبت به تولیدکنندگان اصفهان بالاتر میشود و مشتریان ترجیح میدهند مستقیماً از آن شهر خرید کنند. این مسئله بازار فروش ما را محدود کرده است.
شباهنگ با اشاره به ظرفیت آموزش این هنر تصریح کرد: امکان آموزش فیروزهکوبی در استان وجود دارد، اما نبود تجهیزات و دستگاههای لازم مانع راهاندازی کارگاه و آموزشگاه شده است
✓ضرورت همگامسازی صنایعدستی با نیازها و رویکردهای نوین جامعه
مهدی ایزدی مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی مازندران با تأکید بر ضرورت همگامسازی صنایعدستی با نیازها و رویکردهای نوین جامعه گفت: حمایت از هنرمندان خلاق، بهویژه فعالان رشتههای نوپدید و محیطمحور، یکی از اولویتهای اصلی حوزه صنایعدستی استان است.
وی اظهار کرد: مازندران بهواسطه تنوع اقلیمی، منابع طبیعی و پیشینه فرهنگی غنی، از ظرفیت بالایی در حوزه صنایعدستی برخوردار است، اما بخشی از این ظرفیتها هنوز به مرحله بالفعل نرسیده و نیازمند برنامهریزی هدفمند و حمایت عملی است.
وی با اشاره به فعالیت گسترده هنرمندان در کارگاههای خانگی افزود: بخش قابلتوجهی از تولیدات صنایعدستی استان توسط هنرمندانی انجام میشود که بهصورت خرد و خانگی فعالیت دارند و این موضوع ضرورت توجه به آموزش، تسهیل صدور مجوزها و ایجاد بسترهای مناسب برای عرضه محصولات را دوچندان میکند.
این مسئول با بیان اینکه صنایعدستی صرفاً یک فعالیت هنری نیست، بلکه یک ظرفیت اقتصادی و اشتغالزا محسوب میشود، تصریح کرد: توسعه بازار فروش، حضور در نمایشگاههای ملی و منطقهای و استفاده از ظرفیت فضای مجازی از جمله محورهایی است که در برنامههای معاونت صنایعدستی استان دنبال میشود.
ایزدی همچنین به اهمیت توجه به رشتههای جدید و کمتر شناختهشده اشاره کرد و گفت: برخی هنرمندان با استفاده از مواد بازیافتی و دورریزهای طبیعی، آثاری خلاقانه و سازگار با محیطزیست تولید میکنند که این رویکرد، همسو با سیاستهای کلان حفاظت از منابع طبیعی است و باید مورد حمایت قرار گیرد.
وی ادامه داد: تلاش ما بر این است که در کنار حفظ و احیای رشتههای سنتی، زمینه شناسایی، ثبت و ساماندهی رشتههای نوپدید صنایعدستی نیز فراهم شود تا هنرمندان این حوزه بتوانند از حمایتهای قانونی و تسهیلات موجود بهرهمند شوند.
✓برندسازی نیاز ضروری صنایع دستی غرب مازندران
کارشناس ارشد میراث فرهنگی در غرب مازندران گفت : این منطقه به ویژه رامسر و تنکابن به لحاظ تنوع تولیدات صنایع دستی دارای ظرفیتهای فراوانی است که ضروری است در دولت چهاردهم تدابیری برای این بخش مهم اقتصادی کشور اتخاذ شود.
محسن حاجیپور در گفتوگویی اظهارکرد: برندسازی صنایع دستی به طور قطع افزایش صادرات را به دنبال دارد و در ادامه به رونق اقتصادی منطقه نیز منجر خواهد شد و این رویکرد گامی موثر در آمد هنرمندان و رونق اشتغالزایی در روستاهای منطقه است.
وی نمد، سفال، سرامیک، چادرشب، منبت، معرق و لاک تراشی و سفال را از جمله برندهای صنایع دستی شهرستانهای غرب مازندران ذکر و اضافه کرد : مسوولان امر باید برای رفع نیازهای اساسی این بخش برنامه ریزی علمی داشته باشند.
این کارشناس ارشد رشته میراث فرهنگی شهرستانهای غرب مازندران را برند گردشگری کشور ذکر و اضافه کرد : صنعت گردشگری در غرب مازندران همچون تولیدات صنایع دستی این منطقه نیازمند نقشه راه علمی و علمی است.
حاجیپور بهرهگیری علمی از ظرفیتهای سه بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در غرب مازندران به خصوص این شهرستان را اجتناب ناپذیر دانست و تاکید کرد این منطقه تاکنون به دلیل بیتوجهی به این ظرفیتها ضرر کرده است.
✓نیازمند برنامهریزی علمی هستیم
استاد رشته گردشگری دانشگاههای غرب مازندران و شرق گیلان گفت : صنایع دستی یا هنرهای سنتی توسط دست ایده پردازی میشود و با خلاقیت انسان محور با توجه به آداب و سنن و افکار و پیشنه هر منطقه و جغرافیایی تولید میشود.
✓ضرورت تجاریسازی صنایع دستی غرب مازندران از رونق اقتصادی تا صادرات هدفمند
محمدرضا اورمزدی در گفت و گویی افزود : صنایع دستی کارکردهای جدید و متنوعی امروز پیدا کرده است و سمبل فرهنگی و تاریخی یک جغرافیا یا استان و یک ملت است و ایران نیز مهد صنایع دستی دنیا است.
به گفته وی هم اکنون ۲۵۶ رشته صنایع دستی در کشور فعالیت دارد که قدمت برخی از آنها تا هفت هزار سال میرسد.
وی با بیان این که ایران در دهه ۴۰ به عضویت شورای جهانی صنایع دستی درآمده است، گفت: در این شورای جهانی ۹۵ کشور دنیا عضو هستند.
این پژوهشگر حوزه گردشگری تصریح کرد : نکته مهم این است که سهم صنایع دستی در تولید ملی و یا برنامه اشتغالزایی یا ارتقای سطح فرهنگی در کجا دیده شده است چون خیلی از آثار این بخش مهر اصالت سازمان علمی و فرهنگی یونسکو را دارد که مبین نشان این هنر اصیل ایرانی است.
اورمزدی اضافه کرد : گردشگری ارتباط مستقیمی با صنایع دستی دارد و مکمل همدیگر هستند چرا که هم درآمدزایی بسیار عالی دارد و هم میتواند در رفع بیکاری و در توسعه پایدار روستایی نقش آفرینی کند.
وی بیان کرد : اکنون ۶۸ هزار و ۲۰۰ و در استان مازندران افزون بر سه هزار روستا وجود دارد که می تواند از طریق بومگردی کمک کنند تا صنایع دستی بومی هر منطقه به نمایش گذاشته شود زیرا صنایع دستی دارای جنبههای هنری، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است و بهرهبرداری از این ظرفیت نیز نیازمند برنامهریزی علمی است.
این فعال حوزه گردشگری استان مازندران اضافه کرد: در دهه ۹۰ تولید ناخالص ملی کشور بین سه تا چهار درصد بود و در همین دوره حجم تجارت جهانی صنایع دستی در دنیا ۱۴.۵ میلیارد دلار گزارش شد که از این رقم ۴.۵ میلیارد دلار مربوط به صنعت فرش بود که در همین بخش نیز کشورهای چین و هند بالاترین سطح را داشتند.
✓لزوم راه اندازی کارگاههای خانگی صنایع دستی در روستاها
وی اظهار کرد : در شرایط کنونی در بسیاری از مناطق از جمله غرب مازندران میتوان با سرمایهگذاری اندک کارگاههای خانگی صنایع دستی ایجاد شود که علاوه بر اشتغالزایی هم بازدهی و سودآوری بالایی داشت.
اورمزدی خاطرنشان کرد: بنابراین ایجاد کارگاههای صنایع دستی در مناطق روستایی مازندران باید در دستور کار مدیران نهادهای مربوط قرار گیرد و بازارچههای ساحلی صنایع دستی در غرب مازندران نیز مکمل این راهبرد خواهد بود.
وی نبود رونق بازارهای داخلی را تهدیدی جدی اکنون صنایع دستی برشمرد و گفت: باید در حوزه صنایع دستی برنامهریزی علمی صورت گیرد تا بتوان در جهت توسعه این صنعت اشتغالزا و ارزآور گامهای مهمی برداشت.
وی با تاکید بر ضرورت توجه مراکز علمی اعم از دانشگاهها و آموزش پرورش به صنایع دستی تصریح کرد : آموزش صنایع دستی باید در این مراکز علمی نهادینه شود.
این استاد رشته گردشگری بیان کرد: نکته دیگر این که صنایع دستی جایگزین خوبی برای اقتصاد نفتی است که باید این رویکرد در برنامهریزی کلان کشوری مدنظر قرار گیرد.
اورمزدی ادامه داد : غرب مازندران در زمینه هنرهای صنایع دستی از ظرفیت بالایی برخوردار است که به عنوان نمونه میتوان فرش کلاردشت و سفال تنکابن را نام برد که شهرت جهانی دارد.
وی خاطرنشان کرد : دولت چهاردهم باید در بحث کسب و کارهای خانگی و اشتغالزایی تدابیر ویژهای اتحاذ کند و امورات را تسهیل گری کند تا ظرفیتهای این بخش هر چه زودتر نتیجه بدهد و مهمتر این که نظام بانکی نیز باید صنایع دستی را به رسمیت بشناسد.
وی با بیان این که در غرب مازندران موزههای مردم شناسی دولتی و خصوصی فعالیت دارد، گفت : این مراکز فرهنگی باید به معرفی صنایع دستی اقدام کنند چرا که گردشگران در استان مازندران به ویژه خطه غربی آن مخاطب اصلی هستند.
وی افزود : برند سازی، صادرات و ایجاد بازارچههای ساحلی صنایع دستی و هنرهای سنتی یکی از راهکارهای توسعه پایدار صنعت گردشگری در استان و غرب مازندران است.
✓سخن پایانی
مازندران به لحاظ تنوع تولیدات صنایع دستی از جایگاه مهمی برخوردار است که برندسازی و ایجاد بازارچههای صنایع دستی علاوه بر رونق فروش محصولات تولیدی هنرمندان و افزایش اشتغالزایی و رونق اقتصادی، یکی از راهکارهای متعالی برای توسعه پایدار صنعت گردشکری در این منطقه است.
مازندران استانی گردشگرپذیر با تعداد گردشگران ورودی ۴۰ میلون نفر در سال شناخته میشود که بخش عمده این شمار گردشگران در خطه غربی استان حضور می یابند، برآیندها مبین این است که این صنعت توانسته تاحدودی برای این منطقه در بخشهای مختلف درآمدزایی کند اما همواره یکی از علامت سوالها در این بخش، غریبگی صنایع دستی با بخش درآمدزایی این صنعت و عدم استقبال شایسته گردشگران بوده است.
صنایع دستی از جمله صنایعی محسوب میشود که به طبق بررسیهای صورت گرفته منابع رسمی، نقش موثری در اشتغالزایی، بهبود معیشت و درآمدزایی و رونق اقتصادی دارد و بهرهوری از این صنعت به تامین بازار فروش نیاز دارد.
