تیرنگ:
با شروع فصل گاوبانگی، طبیعت شمال صحنه رقابتی دیدنی میان مرالها میشود؛ دورهای حساس که آینده نسل آنها را رقم میزند و نگاهها را دوباره به ضرورت حفاظت از حیاتوحش معطوف میسازد.
✓نمایش طبیعت در سکوت جنگل
در دل جنگلهای انبوه، صدای کشیده و پرطنین مرال نر شنیده میشود؛ صدایی که هم اعلام قلمروست و هم دعوتی برای جلب توجه مادهها.
این روزها جنگلهای هیرکانی تبدیل به صحنهای میشوند که هر بازدیدکننده را شگفتزده میکند، اما همین جذابیت گاه به تهدید بدل میشود. حضور گردشگران غیرمجاز یا صداهای مکانیکی میتواند این نمایش طبیعی را برهم زند و شانس موفقیت در تولیدمثل را کاهش دهد.
✓چرا فصل گاوبانگی مهم است؟
برای مرالها، این فصل مهمترین مقطع چرخه زیستی به شمار میرود. در این بازه کوتاه، آینده جمعیت رقم میخورد. هرگونه اختلال – از حضور بیموقع انسان گرفته تا شکار غیرقانونی – نهتنها آرامش حیوانات را برهم میزند، بلکه در بلندمدت به کاهش تراکم جمعیت و حتی ضعف ژنتیکی منجر میشود.
کارشناسان محیط زیست تأکید میکنند که این دوره، فرصتی بینظیر برای پایش رفتار و سلامت جمعیت مرالها نیز هست. با ثبت تصاویر از طریق تلهدوربینها و مشاهده الگوهای رفتاری، اطلاعات ارزشمندی برای مدیریت زیستگاه به دست میآید؛ اطلاعاتی که میتواند در طراحی راهبردهای حفاظتی آینده نقش کلیدی ایفا کند.
✓گشتهای شبانهروزی و چشمهای پنهان جنگل
با شروع فصل گاوبانگی، تیمهای حفاظتی اداره کل محیط زیست مازندران حضور خود را در جنگلها پررنگتر کردهاند. گشتهای شبانهروزی در پناهگاههای حیاتوحش و مناطق حساس برقرار است. تلهدوربینها در نقاط استراتژیک نصب شدهاند تا هر حرکت حیوانات و حتی فعالیتهای مشکوک انسانی ثبت شود.
این چشمهای پنهان جنگل نهتنها به شناسایی افراد متخلف کمک میکنند، بلکه برای پایش علمی نیز کاربرد دارند. تصاویر بهدستآمده میتواند روند تغییرات جمعیت مرالها، میزان زادوولد، و حتی تهدیدهای بالقوهای چون شکارچیان را آشکار سازد.
✓مشارکت جوامع محلی؛ کلید موفقیت
یکی از محورهای جدی حفاظت در مازندران، نقش جوامع محلی است. روستاییان حاشیه جنگلها سالهاست که با این زیستگاهها زندگی میکنند و بهتر از هرکسی از اتفاقات آن باخبرند. بسیاری از کارشناسان معتقدند بدون مشارکت این ساکنان، هیچ برنامه حفاظتی موفق نخواهد بود.
در سالهای اخیر، طرحهایی برای آموزش و توانمندسازی جوامع محلی اجرا شده است. کارگاههای آموزشی، نشستهای آگاهیبخشی و… بخشی از این اقدامات است. هدف آن است که ساکنان محلی نهتنها ناظر، بلکه حافظ مشارکتی جنگل باشند. اگر روستاییان خود را ذینفع حفاظت بدانند، بهطور طبیعی در برابر شکارچیان غیرمجاز و متخلفان ایستادگی خواهند کرد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران با اشاره به آغاز فصل گاوبانگی مرال در جنگلهای هیرکانی، گفت: این مقطع حساسترین دوره در چرخه زیستی این گونه محسوب میشود.
محمدرضا کنعانی افزود: حفاظت از مرال در فصل گاوبانگی نیازمند مدیریت اکولوژیک و همافزایی با جوامع محلی است.
وی با اشاره به آغاز فصل گاوبانگی مرال در جنگلهای هیرکانی، این مقطع را حساسترین دوره در چرخه زیستی این گونه دانست و بر ضرورت اجرای راهبردهای حفاظتی مبتنی بر دانش بومشناسی و مشارکت اجتماعی تأکید کرد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران ادامه داد: فصل گاوبانگی دوره اوج فعالیتهای تولیدمثلی مرال است که طی آن نرها با سر و صدای ویژه و رفتارهای قلمرویی برای جلب مادهها رقابت میکنند.
وی گفت: هرگونه اختلال انسانی اعم از حضور گردشگران غیرمجاز، سر و صدای مکانیکی و یا شکار غیرقانونی میتواند بر موفقیت تولیدمثل اثر منفی گذاشته و در بلندمدت موجب کاهش تراکم و ناهمگنی ژنتیکی جمعیت شود.
کنعانی ادامه داد: با شروع این فصل گشتهای حفاظتی شبانهروزی در مناطق حساس از جمله پناهگاههای حیات وحش و جنگلهای زیستگاهی مرال افزایش یافته است.
وی گفت: علاوه بر این، پایش رفتاری و اکولوژیکی این گونه از طریق نصب تلهدوربینها و ثبت شاخصهای جمعیتی در دستور کار قرار دارد تا دادههای دقیق برای مدیریت جمعیت و ارزیابی موفقیت اقدامات حفاظتی فراهم شود.
مدیر کل حفاظت محیط زیست مازندران با تأکید بر نقش جوامع محلی افزود: ساکنان بومی حاشیه جنگلها نه تنها ناظران دائمی زیستگاه هستند بلکه میتوانند بهعنوان حافظان مشارکتی در پیشگیری از شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاه ایفای نقش کنند.
✓حفاظت از مرال در فصل گاوبانگی، صرفاً یک اقدام مقطعی نیست
وی یادآور شد: افزایش سطح آگاهی و ارتقای سواد زیستمحیطی این جوامع، یکی از مهمترین پیششرطهای موفقیت پایدار در حفاظت از مرال است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران تصریح کرد: تشکلها و انجمنهای محیط زیستی با برگزاری کارگاههای آموزشی، فعالیتهای اطلاعرسانی و همراهی در پایشهای میدانی، نقش مؤثری در جلب مشارکت مردمی دارند که این همافزایی میتواند به الگویی برای حکمرانی مشارکتی در حوزه حفاظت از حیاتوحش تبدیل شود.
کنعانی خاطرنشان کرد: حفاظت از مرال در فصل گاوبانگی، صرفاً یک اقدام مقطعی نیست بلکه بخشی از برنامه جامع مدیریت تنوع زیستی جنگلهای هیرکانی است.
وی گفت: استمرار پایش علمی، تقویت زیرساختهای حفاظتی، و تعامل با جوامع محلی و بخش خصوصی، تضمینکننده بقای این گونه ارزشمند و استمرار پویایی اکوسیستمهای جنگلی خواهد بود.
کنعانی با اشاره به فرصتسازی فصل گاوبانگی برای افزایش توجه به محیط زیست و ضرورت بهرهگیری از این فرصت در پرورش افراد علاقهمند به کنشگر محیط زیست افزود: باورم این است که هر چادر گاوبانگی میتواند یک کارگاه آموزشی برای پرورش تسهیلگران باشد. به همین دلیل به گاوبانگی به عنوان فرصت ترویج گفتمان محیط زیست نگاه میکنم.
✓برپا شدن چادرهای گاوبانگی مسیر حفاظت مرال ها
وی با تاکید بر فراهم کردن بستر مناسب برای حضور کنشگران و دغدغهمندان در فعالیتهای حفاظتی محیط زیستی از جمله چادرهای گاوبانگی گفت: ملزومات حفاظت در فصل گاوبانگی باید از الان تدارک دیده شود. در این راستا امسال صدور کارت همیار محیط زیست و در نظر گرفتن بیمه بینام برای فعالان فصل گاوبانگی در دستور کار قرار دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به حضور برخی افراد و گروهها در زیستگاههای مرال در فصل گاوبانگی گفت: ورود طبیعتگردان و گردشگران به زیستگاه مرالها در فصل گاوبانگی ممنوع است. بنابراین حتی افرادی که با هدف گردشگری قصد حضور در زیستگاههای مرال دارند باید در ساختار و چارچوب مشخص انتخاب شوند و حفاظت از محیط زیست در نگاه آنها اولویت باشد.
این مسوول تصریح کرد: ما با اکوتوریسم موافقیم. مفهوم اکوتوریسم متفاوت از طبیعتگردی است. اکوتوریسم یعنی اینکه بالاترین سطح مسوولیتپذیری افراد شکل بگیرد و جامعه محلی هم در یک چارچوب مشخص منتفع شود. اگر جامعه محلی از محیط زیست بهرهبرداری پایدار نکند نمیتوانیم حفاظت کنیم.
کنعانی تصریح کرد: ما به تفکر پادگانی در حفاظت از محیط زیست اعتقادی نداریم. تفکر حفاظت بسته و پادگانی نتیجهبخش نیست و شکست خورده است. به همین دلیل طی چند دهه اخیر نتوانستیم در زمینه حفاظت از محیط زیست موفق عمل کنیم.
کنعانی خاطرنشان کرد: در گام بعدی قرار است نشستی بین استانی با مدیران کل حفاظت محیط زیست استانهای سمنان و گلستان داشته باشیم تا تجارب بیشتری به اشتراک گذاشته شود. پس از آن نیز جلسه دیگری با کنشگران خواهیم داشت. هدف این است که از همه ظرفیتها برای حفاظت هر چه بهتر بهره بگیریم.
✓مرال؛ نماد هیرکانی
برای مردم شمال، مرال صرفاً یک گونه جانوری نیست. حضور آن در فرهنگ بومی و داستانهای محلی ریشه دارد. صدای گاوبانگی بخشی از هویت جنگلهای هیرکانی است. اما این میراث طبیعی امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه است. فشارهای انسانی، تغییر کاربری اراضی، و تهدید شکار غیرمجاز میتواند این صدای ماندگار را خاموش کند.
✓سخن پایانی
فصل گاوبانگی مرال در مازندران، روایتی از شکوه طبیعت و همزمان هشداری برای ماست. جنگلهای هیرکانی با صدای پرطنین مرالها زندهاند، اما بقای این صدا وابسته به انتخابهای انسانی است. اگر جامعه محلی، مسئولان و علاقهمندان دست در دست هم دهند، میتوان امیدوار بود نسلهای آینده نیز این آواز شگفتانگیز را در دل جنگلهای شمال بشنوند.
