تیرنگ
سنبل آبی یا «شیطان آبی» یکی از گیاهان مهاجم آبزی است که طی سالهای اخیر به تهدیدی جدی برای منابع آبی، کشاورزی، محیط زیست و حتی سلامت عمومی در استان مازندران و بهویژه شهرستان بابل تبدیل شده است. این گیاه که ظاهری زیبا و گلهایی بنفشرنگ دارد، در نگاه اول ممکن است بیخطر یا حتی جذاب به نظر برسد، اما واقعیت این است که سنبل آبی با رشد سریع و قدرت تکثیر بالا، بسیاری از تالابها، رودخانهها و شالیزارهای بابل را دچار بحران کرده است. به همین دلیل در سطح محلی به آن لقب «شیطان آبی» دادهاند.
✓معرفی سنبل آبی
سنبل آبی، گیاه بومی حوضه رود آمازون با گلهای بنفش خیرهکنندهاش شاید در نگاه نخست بیخطر به نظر برسد اما واقعیت این است که در پس این ظاهر زیبا، یکی از خطرناکترین گونههای مهاجم جهان پنهان شده است.
سنبل آبی در فهرست IUCN (اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت) بهعنوان یکی از ۱۰۰ گونه مهاجم خطرناک جهان شناخته شده و در مقالات علمی از آن با عناوینی چون «شیطان بنفش» یا «یکی از بدترین علفهای هرز جهان» یاد میشود.
متأسفانه گیاه سنبل آبی به عنوان یک گیاه تهاجمی عمل میکند و با خلق و خوی شیطانی ظرف تنها ۱۵ روز حجم خود را دو برابر کرده و آببندانها و تالابها را به تسخیر خود درمیآورد و مرگ سایر آبزیان و موجودات را رقم میزند.
✓وضعیت سنبل آبی در بابل
شهرستان بابل بهدلیل داشتن رودخانههای پرآب، آببندانها و شالیزارهای گسترده، یکی از نقاط اصلی انتشار این گیاه در کشور محسوب میشود. طی چند سال اخیر، ورود سنبل آبی به آببندانهایی نظیر آغوزبن مشکلات زیادی را ایجاد کرده است:
1. گرفتگی مجاری آب: تجمع انبوه این گیاه سطح آب را میپوشاند و مانع جریان آزاد آب میشود.
2. مشکلات کشاورزی: کشاورزان بابل بهویژه شالیکاران از مسدود شدن مسیر آب و کاهش کیفیت آن آسیب میبینند.
3. کاهش کیفیت اکوسیستم: پوشش کامل سطح آب باعث کاهش نور و اکسیژن محلول میشود و حیات آبزیان مانند ماهیها را تهدید میکند.
4. مشکلات بهداشتی: این گیاه محیطی مناسب برای رشد حشرات ناقل بیماری مانند پشهها فراهم میکند.
✓دلایل گسترش سریع در بابل
ـ شرایط اقلیمی مناسب: دمای معتدل و رطوبت بالا در مازندران شرایطی ایدهآل برای رشد این گیاه فراهم کرده است.
ـ انتقال توسط انسان: برخی افراد ناخواسته این گیاه را از آببندان به شالیزار یا از رودخانه به برکهها منتقل کردهاند.
ـ نبود مدیریت هماهنگ: نبود طرح جامع ملی و محلی برای کنترل این گیاه موجب شده کنترل آن پراکنده و ناکافی باشد.
✓پیامدهای اقتصادی و اجتماعی
1. زیان به کشاورزی: شالیزارهای بابل که منبع اصلی درآمد بسیاری از خانوادهها هستند، از مسدود شدن آبراههها آسیب میبینند.
2. کاهش ماهیگیری سنتی: بسیاری از روستاییان از صید ماهی در آببندانها بهرهمند میشدند، اما سنبل آبی زیستگاه ماهیها را تخریب کرده است.
3. هزینههای اضافی برای دولت و مردم: هر ساله مبالغ زیادی صرف برداشت دستی یا مکانیزه این گیاه میشود، اما رشد سریع آن موجب بازگشت مشکل میگردد.
4. افزایش خطر بیماریها: رشد پشهها و موجودات ناقل بیماری در تجمع سنبل آبی، سلامت روستاییان را تهدید میکند.
✓اقدامات انجامشده در بابل
طی سالهای اخیر دستگاههای مختلفی در بابل برای مبارزه با سنبل آبی اقدام کردهاند:
ـ استفاده از ماشینآلات: لودر و بیل مکانیکی برای جمعآوری گیاه از سطح آب بهکار گرفته شده است.
ـ آموزش و اطلاعرسانی: سازمان محیط زیست و جهاد کشاورزی با برگزاری جلسات و نصب تابلوهای هشدار، خطرات این گیاه را به کشاورزان اطلاع دادهاند.
ـ پژوهشهای دانشگاهی: دانشگاه بابل و دیگر مراکز تحقیقاتی مازندران چندین پروژه برای مطالعه روشهای کنترل زیستی و شیمیایی اجرا کردهاند.
با این حال، بهدلیل سرعت تکثیر و پراکنش گسترده گیاه، هنوز کنترل کامل آن امکانپذیر نشده است.
✓عملیات امحا و جمعآوری سنبلهای شیطانی در آببندان آغوزبن بابل شروع شد
ناصر کیایی رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان بابل اظهار کرد: عملیات امحا و جمعآوری سنبلهای شیطانی در آببندان آغوزبن بابل شروع شد.
وی با اشاره به اینکه ۸۰ درصد از آببندان از سنبل پوشیده شده است، افزود: این روزها پاکسازی آببندان انجام میشود اما موضوع مهم اینکه در فصل بهار نیز باید عملیات جمعآوری و امحای سنبلها تکرار شود.
رئیس اداره حفاظت محیطزیست شهرستان بابل هشدار داد: اگر بحث جمعآوری سنبلهای شیطانی انجام نشود با چالش مواجه خواهیم شد.
کیایی یادآور شد: جمعآوری بذرهای گیاه برای جلوگیری از رویش مجدد سنبلهای شیطانی باید طی دو سال متوالی انجام شود تا جلوی رویش گیاه گرفته شود.
وی با تاکید بر اینکه باید از مشارکت مردمی برای جمعآوری سنبلهای شیطانی بهرهگیری شود، خاطرنشان کرد: به دنبال این هستیم تا از تجارب جوامع محلی در حفظ زیستبومها بهره بگیریم.
✓راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با سنبل آبی در بابل
1. ایجاد ستاد هماهنگی: مدیریت این بحران نیازمند هماهنگی بین بخشداریها، شهرداریها، جهاد کشاورزی و محیط زیست است.
2. مشارکت مردمی: جلب مشارکت کشاورزان و روستاییان در پایش و جمعآوری گیاه میتواند مؤثر باشد.
3. استفاده از فناوریهای نوین: بهکارگیری پهپادهای پایش و دستگاههای مکنده آبزی میتواند سرعت مقابله را افزایش دهد.
4. پایش مستمر: رودخانهها و آببندانها باید بهطور مستمر پایش شوند تا جلوی گسترش مجدد گیاه گرفته شود.
✓سخن پایانی
سنبل آبی یا «شیطان آبی» در بابل نهتنها یک مشکل زیستمحیطی، بلکه بحرانی اقتصادی و اجتماعی نیز محسوب میشود. گسترش سریع این گیاه تهدیدی جدی برای کشاورزی، منابع آبی و سلامت عمومی به شمار میرود. مقابله با آن نیازمند مدیریت یکپارچه، مشارکت مردمی و استفاده از روشهای علمی است. اگرچه طی سالهای اخیر اقداماتی صورت گرفته، اما کافی نبوده است. تجربه جهانی نشان میدهد که مهار این گیاه تنها با برنامهریزی بلندمدت، پایش مداوم و استفاده ترکیبی از روشهای مکانیکی، زیستی و آموزشی امکانپذیر است.
شهرستان بابل بهعنوان یکی از مراکز مهم کشاورزی شمال کشور باید بهسرعت به الگویی برای مدیریت سنبل آبی تبدیل شود تا هم از منابع طبیعی حفاظت شود و هم زندگی مردم منطقه از خطرات این گیاه مهاجم در امان بماند.





















































































