تیرنگ، الهام دهقان
تعطیلی بازار پرندگان فریدونکنار، یکی از پرحاشیهترین تصمیمهای زیستمحیطی دو دهه اخیر در شمال کشور، حالا وارد سومین سال خود شده است. بازاری که سالها در آن هزاران پرنده مهاجر خرید و فروش میشد و تصاویرش هر زمستان با پرهای خونین در شبکههای اجتماعی دستبهدست میگشت، امروز بسته مانده است. این تعطیلی نهتنها نقطه عطفی در سیاستهای حفاظتی مازندران بهشمار میرود، بلکه آزمونی برای توان مدیریت پایدار میان حفاظت از طبیعت و تأمین معیشت محلی است.
در دهههای گذشته، فریدونکنار با تالابهای مشهور و تنوع کمنظیر پرندگان مهاجرش، یکی از زیباترین زیستگاههای ایران بود؛ اما در کنار این میراث طبیعی، بازاری شکل گرفته بود که سالها مأمن خرید و فروش غیرقانونی انواع پرندگان بود. فعالان محیطزیست آن را «بازار مرگ» مینامیدند، جایی که اردک سرسبز، چنگر، غاز پیشانیسفید و دهها گونه دیگر بهصورت آزادانه فروخته میشدند.
اکنون اما سیاست جدید سازمان حفاظت محیطزیست، این بازار را به خاطرهای از گذشته تبدیل کرده است.
بازار فروش غیرقانونی پرندگان مهاجر در فریدونکنار مازندران که سالها به نماد نقض حقوق حیاتوحش تبدیل شده بود، پس از دو سال تعطیلی همچنان بسته مانده و مسئولان محیطزیست با برنامههای نظارتی و توجه به تأمین معیشت جایگزین، بر استمرار این وضعیت تأکید دارند.
محمدرضا کنعانی مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران در همين خصوص، اظهار کرد: هرگونه عرضه در بازار فریدونکنار ممنوع است. وی افزود: در ارتباط با بازار فروش پرندگان در فریدونکنار برنامهای جامع در دستور کار قرار دارد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران با بیان اینکه اقدامات نظارتی با جدیت دنبال خواهد شد، تصریح کرد: هدف این بوده تا از شکار و عرضه غیرقانونی پرندگان جلوگیری شود. کنعانی بیان کرد: همزمان در تلاش هستیم راهکارهایی برای تأمین معیشت جایگزین برای افرادی که سالها به این فعالیت وابسته بودهاند، پیدا کنیم تا هم حقوق جوامع محلی رعایت شود و هم تنوع زیستی منطقه آسیب نبیند.
وی خاطرنشان کرد: معیشت از محلهایی که مغایر با قوانین جاری است، ممنوع است. مدیرکل حفاظت محیطزیست مازندران با اشاره به اهمیت فریدونکنار در زنجیره تالابهای بینالمللی کشور و نقش آن در زمستانگذرانی پرندگان مهاجر، اظهار کرد: مدیریت تالابهای بینالمللی نظیر فریدونکنار باید مبتنی بر رویکردی جامع و هماهنگ باشد که در آن حفاظت، معیشت پایدار و آگاهی عمومی بهصورت توأمان دیده شود؛ چراکه مشارکت جامعه محلی، عامل کلیدی در تحقق حفاظت پایدار این زیستگاه ارزشمند است.
این بخش از سخنان کنعانی، نقطه تمرکز جدید دستگاه محیطزیست را نشان میدهد: ترکیب نظارت، آموزش و معیشت جایگزین. بر خلاف گذشته که سیاستها صرفاً ممنوعیتمحور بود، اینبار نگاه جامعتری در حال شکلگیری است تا ساکنان محلی که پیشتر از راه شکار و فروش پرندگان گذران زندگی میکردند، بتوانند مسیرهای درآمدی دیگری پیدا کنند.
✓ از شکار تا حفاظت؛ تغییر نگاه در دل شمال
تعطیلی بازار فریدونکنار تنها یک اقدام اجرایی نیست؛ بلکه نشانه تغییری فرهنگی در برخورد با طبیعت است. امروز، با افزایش آگاهی عمومی و فشار افکار عمومی، بسیاری از مردم منطقه نیز به لزوم تغییر این رفتار پی بردهاند.
کارشناسان میگویند، موفقیت این سیاست به شرطی پایدار میماند که دولت در عمل، جایگزین معیشتی واقعی برای صیادان سابق فراهم کند. ایجاد مشاغل مرتبط با گردشگری طبیعی، پرورش طیور مجاز، یا کارگاههای صنایعدستی از جمله پیشنهادهایی است که در طرحهای جدید مطرح شده است.
به گفته منابع محلی، بسیاری از غرفهداران سابق بازار پرندگان، اکنون در پروژههای گردشگری تالابی یا مزرعهداریهای قانونی فعالیت دارند؛ هرچند برخی نیز همچنان در انتظار حمایتهای جدیتر دولت هستند.
✓ تالاب فریدونکنار؛ شریان حیات پرندگان مهاجر
تالاب فریدونکنار، بخشی از زنجیره تالابهای بینالمللی مازندران است که سالانه میزبان هزاران پرنده از سیبری، قفقاز و شمال اروپا میشود. اهمیت اکولوژیکی این منطقه به حدی است که در فهرست کنوانسیون رامسر ثبت شده و بهعنوان یکی از حساسترین زیستگاههای زمستانگذرانی پرندگان در خاورمیانه شناخته میشود.
با تعطیلی بازار و افزایش نظارت، کارشناسان امیدوارند جمعیت پرندگان در سالهای آینده افزایش یابد.
✓ توازن دشوار بین قانون و زندگی
اما مسیر پیشرو آسان نیست. همواره در چنین تصمیمهایی، تضاد میان «حفاظت» و «معیشت» به چالشی جدی تبدیل میشود. بسیاری از خانوادههای فریدونکنار سالهاست که از طریق شکار و فروش پرندگان امرار معاش کردهاند و تغییر ناگهانی این روند بدون ایجاد جایگزین پایدار میتواند نارضایتی اجتماعی بهدنبال داشته باشد.
✓ واکنش فعالان و کارشناسان
فعالان محیطزیست از تعطیلی بازار استقبال کردهاند، اما تأکید دارند که این اقدام باید پایدار و واقعی باشد، نه صرفاً ظاهری. آنها معتقدند که بازگشایی مجدد چنین بازارهایی، حتی بهصورت محدود، میتواند دوباره چرخه شکار غیرقانونی را فعال کند.
از سوی دیگر، کارشناسان اقتصادی محیطزیست تأکید میکنند که بهترین راهکار، درگیر کردن جامعه محلی در مدیریت تالابها است. اگر مردم منطقه احساس کنند که از حفاظت نفع اقتصادی میبرند، خودشان به نگهبانان طبیعت تبدیل خواهند شد.
✓ فریدونکنار؛ از نماد تخریب تا نماد امید
تعطیلی بازار فریدونکنار را باید نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز فصلی تازه دانست. فریدونکنار میتواند بهجای «بازار مرگ پرندگان»، به مقصدی برای گردشگری پرندهنگری تبدیل شود. همین حالا گردشگران داخلی و خارجی در فصل زمستان برای تماشای پرندگان مهاجر به این منطقه سفر میکنند و این ظرفیت میتواند پایهگذار اقتصادی پاک و پایدار باشد.
در واقع، بازاری که روزی سمبل تخریب طبیعت بود، میتواند در آینده نزدیک به نماد احیای آن بدل شود. برای تحقق این هدف، همکاری مردم، نهادهای محلی و سازمان محیطزیست حیاتی است.
✓سخن پایانی
تعطیلی بازار فروش پرندگان مهاجر در فریدونکنار، آزمونی است برای سنجش میزان جدیت ما در حفاظت از محیطزیست و توانایی ما در ایجاد تعادل میان قانون و زندگی. همانگونه که محمدرضا کنعانی تأکید کرده، «مشارکت جامعه محلی، عامل کلیدی در تحقق حفاظت پایدار است».
اگر این مشارکت به واقعیت تبدیل شود، فریدونکنار نهتنها از یاد نخواهد رفت، بلکه به نمونهای موفق از صلح میان انسان و طبیعت در شمال ایران تبدیل خواهد شد.
