تیرنگ:
مهار آبهای سطحی در استان مازندران به عنوان یکی از استانهای پربارش کشور، نقشی حیاتی در توسعه پایدار، تأمین آب شرب و کشاورزی، و کاهش خطرات ناشی از سیلاب دارد. با وجود بارندگیهای فراوان، تنها درصد محدودی از این منابع آبی مهار میشود که این موضوع چالشهایی جدی برای مدیریت منابع آب استان ایجاد کرده است.
**وضعیت فعلی مهار آبهای سطحی در مازندران**
بر اساس گزارشهای موجود، در حال حاضر کمتر از بیست درصد از آبهای سطحی استان مازندران مهار میشود. با اجرای پروژههای در دست احداث، این میزان به ۳۲ درصد افزایش خواهد یافت. از جمله این پروژهها میتوان به سدهای گلورد، هراز، چالوس، زارمرود ساری، کسیلیان قائمشهر، سجاد رود بابل و آزارود تنکابن اشاره کرد.
استاندار مازندران در این خصوص گفت: «۳ هزار میلیارد تومان برای سد هراز در سال ۱۴۰۴ درنظر گرفته شد که این سد آب شرب و کشاورزی ۹ شهر را تأمین میکند.»
وی همچنین با بیان اینکه «اکنون در مهار آبهای سطحی در ردههای پایین کشور هستیم» افزود: «با احداث سد هراز و گلورد مهار آبهای سطحی به ۳۲ درصد میرسد که این میزان در کشور ۵۶ درصد است.»
**نقش سوءمدیریت و مصرف بیرویه در بحران آب**
علی موسوی، کارشناس حوزه کشاورزی در مازندران، گفت : « اینکه چرا این خطه از کشور با بحران آب مواجه است بیشتر به موضوع سوءمدیریت آب برمیگردد.»
او گفت: «یکی از راههای مقابله با بحران آب، حفاظت و بهرهبرداری مناسب از آن است.» وی افزود: «مصرف بیرویه آب در بخش شرب و کشاورزی از جمله موارد تأثیرگذار بر این مسئله است.»
به گفته موسوی: «در مازندران با مصرف بیرویه آب مواجه هستیم» و تأکید کرد: «فرهنگسازی و آگاهیبخشی در بحث مصرف و اصلاح الگوی مصرف آب باید برنامه قطعی دستگاههای اجرایی مرتبط باشد.»
وی افزود: «در کشورهای دنیا برای جمعآوری آبهای سطحی مدیریت مشخصی تعریف کردهاند و از سوی دیگر در موضوع الگوی مصرف هم مدیریت مشخصی وجود دارد که میزان مصرف آب در صنعت، کشاورزی و خدمات به دقت آنالیز میشود. این الگو باید در استان نیز به کار گرفته شود.»
موسوی در پایان گفت: «متأسفانه علاوه بر مصرف نادرست آب، برخی تجاوزات به حریم و مسیر منابع آبی و نیز آلودگی زیستمحیطی بر این موضوع تأثیر گذاشته است.»
**سدهای انحرافی و تأمین آب کشاورزی**
مدیرعامل آب منطقهای مازندران میگوید: «حدود ۲ هزار سد انحرافی در مازندران وجود دارد، بخش قابل توجهی از آب مورد نیاز ۳۹ هزار هکتار از کشتزارهای مازندران در ۳۷۲ روستای استان با تنظیم آب رودخانهها توسط سدهای انحرافی مدرن و سنتی تأمین میشود.»
وی افزود: «با توجه به نقش مهم سدهای انحرافی در مهار و تنظیم آب رودخانهها برای استفاده کشاورزی، ساخت این سازهها در مناطق مستعد استان یکی از اولویتهای شرکت آب منطقهای مازندران است که بر همین اساس پارسال ۱۰ سد انحرافی در استان به بهرهبرداری رسید.»
او ادامه داد: «تأمین آب آشامیدنی از آبهای سطحی به منظور کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و تأمین پایدار آب سالم با کیفیت در استان به عنوان یک اولویت مهم در دستور کار شرکت آب منطقهای مازندران قرار دارد که برای تحقق آن ۹ مجتمع آبرسانی در قالب طرح جامع تأمین آب آشامیدنی استان طراحی و تعریف شده است.»
**فرونشست، چاههای غیرمجاز و خطرات آینده**
مدیرعامل آب منطقهای مازندران خاطرنشان کرد: «هنوز در مازندران شاهد فرونشست نیستیم. اما اگر با روشهای نامتعارف برداشت از آبهای زیرزمینی ادامه داشته باشد، ما هم در آینده با این موضوع دست و پنجه نرم میکنیم.»
وی گفت: «در مازندران ۱۰۹ هزار و ۷۵۸ حلقه چاه مجاز وجود دارد که برای کنترل میزان برداشت از این چاهها با هدف پیشگیری از ادامه افت تراز آبهای زیرزمینی، لازم است بهرهبرداران چاهها نصب کنتورهای حجمی را جدی بگیرند.»
او افزود: «هر سال حدود یک میلیارد مترمکعب آب به واسطه این چاهها از سفرههای زیرزمینی برداشت میشود و لازم است که برای پیشگیری از اضافهبرداشت، با استفاده از کنتورهای حجمی به حفاظت از سفرههای آب زیرزمینی کمک کنیم.»
مدیرعامل ادامه داد: «افت تراز سطح آب سفرههای آبی زیرزمینی در مازندران محسوس است و منابع زیرزمینی آب این استان با وجود بهبود آمارهای آبی در سال آبی جاری، وضعیت خوبی ندارند. برای بهرهبرداری از این منابع محدودیتها و ممنوعیتهایی وجود دارد و به جز برای تأمین آب آشامیدنی، برای هیچ بخش دیگری امکان صدور مجوز جدید حفر چاه وجود ندارد.»
**پروژههای ملی و اعتبارات سال ۱۴۰۳**
مدیرعامل آب منطقهای مازندران گفت: «اعتبارات ابلاغی طرحهای ملی این شرکت که شامل طرحهای ساخت سد، شبکه آبیاری و زهکشی و آبرسانیها میشود، ابتدای سال ۱۴۰۳ حدود ۹ هزار و ۶۰۰ میلیارد ریال بود، اما با پیگیریهای به عمل آمده و همکاری سازمان مدیریت و برنامهریزی استان و سازمان برنامه و بودجه کشور برای دریافت اعتبارات از منابع مختلف، این رقم با رشد ۱۲۴ درصدی به ۲۱ هزار و ۷۳۰ میلیارد ریال رسید و از این مبلغ نیز ۱۶ هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال تا کنون تخصیص یافته است.»
وی ادامه داد: «طرحهای ملی این شرکت شامل سد گلورد، سد زارمرود، سد هراز، سد سجادرود، شبکههای آبیاری و زهکشی البرز، گلورد و هراز و طرح آبرسانی به نکا، بهشهر و گلوگاه، طرح آبرسانی ساری و میاندورود، طرح آبرسانی شهرهای گروه الف، طرح آبرسانی نوشهر و چالوس و طرح آبرسانی تنکابن، عباسآباد و رامسر است.»
اگرچه اقداماتی نظیر: احداث سدهای جدید و بهرهبرداری از سدهای موجود برای افزایش ظرفیت ذخیرهسازی، اجرای طرحهای آبخیزداری برای حفظ منابع طبیعی و کاهش خسارات سیلاب، زهکشی و مدیریت روانآبها برای مقابله با خشکسالی و بهرهبرداری بهینه برای مهار آبهای سطحی انجام شده اما با این حال، چالشهایی مانند عقبماندگی در مهار آبهای سطحی وجود دارد. با تخصیص اعتبارات مناسب، تکمیل پروژههای بزرگ آبی و اجرای طرحهای سازگاری با کمآبی میتوان تا حد زیادی این عقبماندگی را جبران کرد
**سخن پایانی**
مهار آبهای سطحی در مازندران نهتنها برای تأمین آب شرب و کشاورزی حیاتی است، بلکه نقش مهمی در کاهش خطرات سیلاب و توسعه پایدار استان دارد. با برنامهریزی مناسب، اجرای پروژههای زیرساختی و تخصیص منابع مالی کافی، میتوان بهرهوری از منابع آبی استان را افزایش داد و به توسعه متوازن منطقه کمک کرد.
