سمفونی پرواز
سمفونی پرواز
تالاب بین‌المللی میانکاله، شبه‌جزیره‌ای در دریای خزر، یکی از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران است.

 

تیرنگ:

تالاب بین‌المللی میانکاله، شبه‌جزیره‌ای در دریای خزر، یکی از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران است. این منطقه که در فهرست کنوانسیون رامسر نیز ثبت شده، سال‌هاست به عنوان یکی از مهم‌ترین پناهگاه‌های پرندگان مهاجر در جهان شناخته می‌شود. هر سال با آغاز پاییز، هنگامی که هوای سرد بر شمال اوراسیا و سیبری غالب می‌شود، صدها هزار پرنده مهاجر از مسیرهای طولانی و دشوار خود را به میانکاله می‌رسانند تا در این زیستگاه کم‌نظیر زمستان‌گذرانی کنند. حضور این پرندگان در پاییز نه تنها جلوه‌ای شگفت‌انگیز به طبیعت می‌بخشد، بلکه اهمیت میانکاله را در چرخه زیست‌محیطی منطقه و حتی جهان برجسته می‌سازد.

✓مسیرهای مهاجرت و تنوع گونه‌ها

پرندگان مهاجر که میانکاله را به عنوان مقصد یا ایستگاه موقت خود برمی‌گزینند، از سرزمین‌های دوری چون سیبری، قفقاز، آسیای میانه و شمال اروپا حرکت می‌کنند. برخی از آنها در میانکاله می‌مانند و زمستان را در این منطقه سپری می‌کنند و برخی دیگر تنها مدتی کوتاه برای استراحت و تغذیه توقف کرده و سپس به مسیر خود ادامه می‌دهند.

✓ اهمیت اکولوژیک و زیست‌محیطی

حضور پرندگان مهاجر در پاییز نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری اکولوژیکی میانکاله دارد. این پرندگان با جابه‌جایی بین زیست‌بوم‌های مختلف، به انتقال دانه‌ها، پراکنش گیاهان و کنترل جمعیت بی‌مهرگان و ماهیان کمک می‌کنند. علاوه بر این، آنها حلقه‌ای کلیدی در زنجیره غذایی محسوب می‌شوند و بقای بسیاری از گونه‌های دیگر نیز به حضورشان وابسته است.

از سوی دیگر، میانکاله به واسطه‌ی همین پرندگان مهاجر، یکی از مهم‌ترین مقاصد برای پژوهش‌های علمی، آموزش‌های زیست‌محیطی و فعالیت‌های اکوتوریسمی به شمار می‌آید. بسیاری از علاقه‌مندان پرنده‌نگری در پاییز به این منطقه سفر می‌کنند تا صحنه‌های دیدنی پرواز یا تغذیه‌ی دسته‌های بزرگ پرندگان را از نزدیک مشاهده کنند.

✓تهدیدها و چالش‌ها

با وجود این اهمیت، حضور پرندگان مهاجر در میانکاله در پاییز با تهدیدهای متعددی روبه‌روست. شکار غیرمجاز یکی از جدی‌ترین مشکلات است. متأسفانه در سال‌های اخیر گزارش‌هایی از شکار گسترده و حتی قاچاق پرندگان مهاجر در این منطقه منتشر شده است.

از سوی دیگر، آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی، ورود پساب‌ها و کاهش سطح آب تالاب به دلیل تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری‌های بی‌رویه، شرایط زیستگاهی پرندگان را تهدید می‌کند. خشک شدن بخش‌هایی از تالاب به معنای از دست رفتن منابع غذایی و زیستگاه‌های امن برای پرندگان است. همچنین تغییرات کاربری اراضی و گسترش فعالیت‌های انسانی در اطراف منطقه، فشار مضاعفی بر اکوسیستم میانکاله وارد می‌سازد.

✓اقدامات حفاظتی و ضرورت‌ها

برای حفاظت از حضور پرندگان مهاجر در پاییز میانکاله، مجموعه‌ای از اقدامات ضروری است. نخستین گام، کنترل و جلوگیری از شکار غیرمجاز با همکاری جدی نهادهای مسئول، نیروهای حفاظتی و مشارکت جوامع محلی است. در کنار آن، باید با آموزش و آگاهی‌رسانی به مردم و شکارچیان محلی، فرهنگ حفاظت از پرندگان مهاجر تقویت شود.

همچنین احیای بخش‌های آسیب‌دیده‌ی تالاب از طریق مدیریت صحیح منابع آب، جلوگیری از ورود آلاینده‌ها و مرمت زیستگاه‌ها اهمیت بالایی دارد. حمایت از پروژه‌های پژوهشی و پایش منظم جمعیت پرندگان می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری برای برنامه‌ریزی‌های حفاظتی فراهم کند. در سطح بین‌المللی نیز همکاری با نهادهایی چون کنوانسیون رامسر می‌تواند به جلب حمایت‌های علمی و مالی برای حفاظت از میانکاله کمک کند.

✓ احیای تالاب در دستور کار قرار دارد

محمدرضا کنعانی مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران در این زمینه می‌گوید: لایروبی کانال آشوراده اجازه می‌دهد تا سطح آب تا تراز منفی ۲۹ متر بین دریا و تالاب جابه‌جا شود.

وی با اشاره به اهمیت تالاب میانکاله در حوزه‌های طبیعت گردی و اکوتوریسم نقش آن را به عنوان ذخیره گاه ارزشمند مهم برشمرد و گفت: احیای تالاب در دستور کار قرار دارد و تاکنون برنامه‌های مختلفی نیز اجرا شده است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران ادامه داد: مطالعات احداث ایستگاه پمپاژ برای تغذیه مصنوعی تالاب در حال انجام است تا در صورت کاهش بیشتر سطح آب، جریان آب کافی به تالاب منتقل شود. این اقدام می‌تواند جلوی خشک شدن بخش‌های وسیع تالاب و از بین رفتن زیستگاه پرندگان را بگیرد.

احیای تالاب میانکاله سال هاست که در استان مازندران به عنوان یک پروژه ملی تعریف شده است و در کنار آن، انتقال آب مازاد رودخانه‌های تجن و نکارود نیز روی میز است، حیدر داودیان مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران گفت: در پنج سال گذشته، هر سال بین ۱۵ تا ۲۵ میلیون مترمکعب آب مازاد نکارود در فصل غیرزراعی به تالاب منتقل شده است.

وی اظهار کرد: امسال نیز با بهسازی یک زهکش، امکان انتقال دو مترمکعب در ثانیه آب از رودخانه تجن به نکارود و سپس به تالاب فراهم شده است.

روح‌الله اسماعیلی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی مازندران در این زمینه گفت: فعالیت‌های نظارتی و پایش اکولوژیک افزایش یافته تا زیستگاه پرندگان حفظ شود و تهدیداتی مانند شکار غیرمجاز و تخریب کاهش یابد.

وی افزود: زیستگاه‌های مجاور تالاب، از جمله آب‌بندان‌ها، در مواقع خشکسالی نقش مهمی در تأمین شرایط مناسب برای پرندگان دارند.

✓سخن پایانی

پاییز در میانکاله، فصل زندگی دوباره است؛ فصلی که با ورود صدها هزار پرنده مهاجر، چهره‌ی تالاب رنگ و روح تازه‌ای می‌یابد. این حضور نه تنها نشان‌دهنده‌ی اهمیت زیست‌محیطی و جهانی منطقه است، بلکه یادآور مسئولیتی بزرگ برای حفظ و پاسداری از این میراث طبیعی است. اگر میانکاله به درستی حفاظت شود، همچنان می‌تواند به عنوان پناهگاهی امن برای پرندگان مهاجر باقی بماند و نسل‌های آینده نیز شاهد پرواز باشکوه پرندگان بر فراز آسمان‌های پاییزی آن باشند.