تیرنگ:
موضوع آب در سالهای اخیر به یکی از اساسیترین دغدغههای استان مازندران تبدیل شده است؛ استانی که در نگاه عموم، بهواسطه جنگلهای انبوه، رودخانههای متعدد و بارشهای فراوان، همواره سرزمین پرآب شمال تلقی شده است. اما واقعیتهای اقلیمی و روند بلندمدت کاهش بارشها، فشار روزافزونی بر منابع محدود آبی وارد کرده و اکنون نشانههای این فشار با کاهش قابل توجه ذخایر سدها و آببندانها کاملاً آشکار شده است.
تازهترین دادههای شرکت آب منطقهای مازندران، چشماندازی نگرانکننده از وضعیت مخازن آبی استان ارائه میدهد؛ چشماندازی که نشان میدهد دوران اتکا به بارشهای سنتی و منابع طبیعی گذشته است و امروز مدیریت و صرفهجویی تنها راه عبور از بحران به شمار میرود.
در چنین بستری، گفتوگوهای رسمی مدیران حوزه آب، اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چرا که نهتنها وضعیت موجود را تشریح میکند، بلکه جهتگیریهای لازم برای پیشگیری از تشدید بحران را نیز مشخص میسازد.
✓ذخایر سدهای استان در حال حاضر ۱۵۳ میلیون متر مکعب برآورد میشود
مدیر نگهداری و بهرهبرداری از تأسیسات آبی شرکت آب منطقهای مازندران گفت: ذخایر سدهای استان در حال حاضر ۱۵۳ میلیون متر مکعب برآورد میشود که کاهش ۳۵ درصدی نسبت به سال قبل دارد.
جواد دادویه گفت: صرفهجویی در مصرف آب از سوی بهرهبرداران بخشهای کشاورزی، صنعتی و خانگی علاوه بر بهبود وضعیت ذخایر آبی، موجب کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و پیشگیری از افت تراز سفرههای آب در استان میشود.
وی با اشاره به کاهش بارندگیها در سال جاری افزود: کاهش نزولات جوی موجب شده میزان ذخایر آب در مخازن سدها و آببندانهای استان کاهش یابد و در چنین شرایطی، اهمیت صرفهجویی بیش از همیشه است.
دادویه تصریح کرد: میزان مصرف آب در هر دوره ارتباط مستقیمی با حجم ذخایر آبی در سال آتی دارد و رعایت صرفهجویی میتواند نقش مؤثری در کاهش تنشهای آبی در فصلهای آینده ایفا کند.
مدیر نگهداری و بهرهبرداری از تأسیسات آبی شرکت آب منطقهای مازندران با اشاره به لزوم مدیریت برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی گفت: در کنار تأمین آب برای مصارف گوناگون، باید برداشت از این منابع به شکل اصولی کنترل شود که در این میان نقش مصرفکنندگان بسیار مهم است.
وی با بیان اینکه عملیات ذخیرهسازی آب در منابع سطحی از اواخر شهریور آغاز میشود، اظهار داشت: امسال نیز مانند سالهای گذشته این روند انجام شده اما به دلیل کاهش بارندگیها، حجم ذخایر آبی سدهای استان نسبت به سال گذشته کاهش یافته است.
دادویه در ادامه به ضرورت مدیریت کشت پاییزه اشاره کرد و گفت: کشاورزان باید از گونههای کمآببر استفاده کنند و زمان کشت را بهگونهای تنظیم کنند که تا پایان فروردین، زمینها برای آغاز کشت شالی آماده باشد تا مدیریت بهتری در تأمین و توزیع آب صورت گیرد.
وی در پایان با تأکید بر اهمیت نقش مصرفکنندگان در پایداری منابع آبی افزود: سفرههای زیرزمینی سهم بالایی در تأمین آب مازندران دارند و صرفهجویی در مصرف میتواند از فشار بر این منابع حیاتی بکاهد. بنابراین از همه بهرهبرداران بخشهای خانگی، صنعتی و کشاورزی درخواست میشود به هشدارهای مرتبط با مصرف آب توجه جدی داشته باشند.
✓ کاهش ۳۵ درصدی ذخایر؛ هشداری برای سال آتی
کاهش یکسوم از حجم ذخایر سدها، تنها یک عدد نیست؛ بلکه نشانهای از تغییر عمیق در الگوهای بارندگی و مدیریت منابع است. مازندران در سالهای اخیر با پدیده «تغییرات اقلیمی» مواجه شده؛ پدیدهای که پیامدهای آن کاهش بارندگی مؤثر، افزایش تبخیر و تغییر زمان بارشهاست. حجم ۱۵۳ میلیون مترمکعب برای استانی که بخش قابل توجهی از اقتصاد آن به کشاورزی وابسته است، هشدار جدی محسوب میشود.
✓ اهمیت صرفهجویی در سه بخش اصلی مصرف
همانطور که در متن خبری آمده، مصرف در سه بخش خانگی، صنعتی و کشاورزی تأثیر مستقیمی بر وضعیت ذخایر دارد.
بخش خانگی در مازندران نسبت به میانگین کشوری مصرف بیشتری دارد و اصلاح الگو ضروری است.
بخش صنعتی باید به سمت بازچرخانی و استفاده از پساب حرکت کند.
بخش کشاورزی که بیشترین سهم مصرف را دارد، نیازمند تغییر الگوی کشت، مکانیزه کردن آبیاری و انتخاب گونههای کمآببر است.
✓ وابستگی مازندران به منابع زیرزمینی
«سفرههای زیرزمینی سهم بالایی در تأمین آب مازندران دارند». این جمله اهمیت ویژهای دارد، زیرا برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی نهتنها منجر به افت سطح آب بلکه باعث فرونشست زمین—یک بحران ملی—میشود. مازندران اگرچه نسبت به استانهای مرکزی وضعیت بهتری دارد، اما نشانههای افت سطح آب زیرزمینی قابل مشاهده است.
✓نقش مدیریت کشت در کاهش بحران
اشاره به لزوم مدیریت کشت پاییزه و استفاده از گونههای کمآببر، نشان میدهد که ادامه الگوی فعلی کشاورزی قابل دوام نیست. محصولاتی مانند شالی به حجم زیادی آب نیاز دارند و اگر برنامهریزی دقیق برای زمان کشت و ذخیرهسازی صورت نگیرد، در ماههای حیاتی به بحران تأمین آب منجر میشود.
✓ضرورت بازنگری در سیاستهای برداشت آب
دادویه در متن به لزوم «کنترل اصولی برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی» اشاره میکند. این موضوع محوریترین نکته مدیریت آب است. بدون نظارت دقیق، برداشتهای غیرمجاز، چاههای فاقد پروانه و استفادههای نامتعارف، آینده آبی استان را تهدید خواهد کرد.
✓ نگاه بلندمدت؛ از مدیریت اضطرار تا مدیریت پایدار
تحلیل وضعیت نشان میدهد که مازندران در آستانه انتخاب یک مسیر مهم قرار دارد:
یا مدیریت آب همچنان حالت واکنشی و موقتی داشته باشد، یا با برنامهریزی پایدار و علمی، الگوی نوینی برای مدیریت منابع استان شکل گیرد. راه دوم مستلزم موارد زیر است:
ـ اجرای آبیاری نوین در اراضی کشاورزی
ـ تدوین طرحهای تشویقی برای کاهش مصرف
ـ بازچرخانی آب در صنعت
ـ فرهنگسازی گسترده در مصرف خانگی
ـ توسعه سامانههای پایش و دادهمحوری
✓ نقش مردم؛ کلید عبور از بحران
تمام تحلیلهای علمی نهایتاً به یک واقعیت ختم میشود: بحران آب بدون همراهی مردم قابل مدیریت نیست. صرفهجویی، تغییر رفتار مصرفی، انتخاب شیوههای درست استفاده از آب، و رعایت توصیههای کارشناسی، مهمترین ابزار مقابله با بحران است.
✓سخن پایانی
گزارشهای رسمی نشان میدهد که مازندران در سال جاری با کاهش چشمگیر ذخایر آبی روبهرو است؛ کاهشی که اگرچه نگرانکننده است، اما با رویکرد صحیح میتوان آن را مدیریت کرد.
همانطور که گفته شد راهکارهای اصلی شامل صرفهجویی، مدیریت برداشت، اصلاح الگوی کشت و همراهی مصرفکنندگان است.
بدون اصلاح رفتار مصرفی، هیچ سد، چاه آب یا طرح انتقال آبی قادر به حل بحران نخواهد بود.
