زمین فرو می‌ریزد
زمین فرو می‌ریزد
شهرستان‌های سوادکوه و سوادکوه شمالی در استان مازندران، از جمله مناطق زیبا اما در عین حال آسیب‌پذیر شمال ایران هستند

 

تیرنگ:

شهرستان‌های سوادکوه و سوادکوه شمالی در استان مازندران، از جمله مناطق زیبا اما در عین حال آسیب‌پذیر شمال ایران هستند. این دو شهرستان با طبیعت چشم‌نواز، جنگل‌های انبوه، رودخانه‌های خروشان و جاده‌های پرپیچ‌وخم شناخته می‌شوند. اما در کنار این زیبایی‌ها، خطر بزرگی همواره ساکنان این نواحی را تهدید می‌کند: رانش زمین. طی سال‌های اخیر، وقوع رانش در بخش‌های مختلف این دو شهرستان خسارات قابل توجهی به جاده‌ها، خانه‌ها، زمین‌های کشاورزی و تأسیسات زیرساختی وارد کرده است.

✓ موقعیت جغرافیایی و ویژگی‌های زمین‌شناسی

سوادکوه و سوادکوه شمالی در منطقه‌ای قرار گرفته‌اند که بخشی از رشته‌کوه البرز مرکزی را تشکیل می‌دهد. ساختار زمین در این ناحیه عمدتاً از لایه‌های رسوبی و آهکی تشکیل شده که در برابر نفوذ آب و تغییرات دما مقاومت چندانی ندارند. شیب زیاد دامنه‌ها، بارش‌های سنگین و وجود خاک‌های ناپایدار، ترکیبی خطرناک برای وقوع رانش زمین فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، جنگل‌های این منطقه در دهه‌های اخیر به دلایل مختلف از جمله برداشت بی‌رویه چوب، تغییر کاربری زمین و ساخت‌وساز غیرمجاز، به‌شدت تخریب شده‌اند. پوشش گیاهی در دامنه‌های شیب‌دار نقش مهمی در تثبیت خاک دارد و از لغزش جلوگیری می‌کند. با کاهش این پوشش، خاک سست شده و در اثر بارندگی شدید یا زلزله به‌راحتی جابه‌جا می‌شود.

✓ نقش بارندگی و شرایط اقلیمی

یکی از عوامل اصلی رانش زمین در سوادکوه، بارش‌های شدید و ممتد فصلی است. این منطقه به دلیل نزدیکی به دریای خزر، اقلیم مرطوب و پر بارشی دارد. در فصل‌های پاییز و زمستان، بارندگی‌های سنگین باعث اشباع شدن خاک از آب می‌شود. وقتی ظرفیت جذب آب در خاک به حد اشباع می‌رسد، لایه‌های زیرین توان نگهداری وزن خاک بالایی را از دست می‌دهند و در نتیجه لغزش رخ می‌دهد.

در برخی سال‌ها، بارش‌های ناگهانی و سیلابی در مدت کوتاهی حجم زیادی از آب را به دامنه‌ها وارد می‌کند و زمین فرصت تخلیه تدریجی رطوبت را پیدا نمی‌کند. همین امر موجب فروپاشی لایه‌های خاک و رانش‌های ناگهانی می‌شود.

✓ تأثیر فعالیت‌های انسانی

عامل انسانی نیز در تشدید پدیده رانش زمین در این منطقه نقشی اساسی دارد. ساخت جاده‌های کوهستانی بدون مطالعات ژئوتکنیکی کافی، حفر زمین برای احداث خانه یا باغ در شیب‌های تند، تخریب جنگل‌ها و تغییر مسیر طبیعی آبراهه‌ها، همگی زمینه‌ساز بی‌ثباتی خاک هستند.

همچنین در برخی روستاها، ساخت‌وسازهای غیرمجاز در دامنه‌های پرشیب بدون دیواره‌های محافظ و زهکشی مناسب، خطر را افزایش داده است.

✓ زمین‌لرزه‌ها و ساختار ناپایدار منطقه

وجود گسل‌های فعال البرز، از دیگر دلایل آسیب‌پذیری این ناحیه است. منطقه سوادکوه در مجاورت چند گسل مهم از جمله گسل شمال البرز و گسل فیروزکوه قرار دارد. فعالیت‌های لرزه‌ای هرچند خفیف، می‌تواند خاک سست‌شده را تحریک و موجب لغزش‌های ناگهانی کند. حتی زمین‌لرزه‌های دوردست نیز در برخی مواقع اثر خود را بر دامنه‌های ناپایدار باقی می‌گذارند.

✓ نمونه‌هایی از رانش‌های اخیر

در چند سال گذشته، رانش‌های متعددی در روستاهای مختلف سوادکوه و سوادکوه شمالی گزارش شده است. در برخی مناطق رانش زمین منجر به مسدود شدن جاده‌ها و تخریب خانه‌های روستایی شده است. در بخش‌هایی از محور سوادکوه، رانش‌ها حتی باعث قطع خطوط برق و آب‌رسانی و اختلال در عبور و مرور شده‌اند.

در زمستان و بهار که بارندگی به اوج می‌رسد، احتمال وقوع رانش به‌شدت افزایش می‌یابد. در این فصل‌ها، بسیاری از اهالی مناطق کوهستانی مجبورند با احتیاط فراوان از مسیرهای فرعی یا خاکی استفاده کنند.

✓ پیامدهای اقتصادی و اجتماعی

رانش زمین نه‌تنها خسارات مستقیم مالی وارد می‌کند، بلکه زندگی اجتماعی مردم منطقه را نیز دچار مشکل می‌سازد.

از سوی دیگر، رانش زمین باعث مهاجرت تدریجی مردم از روستاهای پرخطر به مناطق شهری می‌شود و این امر ترکیب جمعیتی و اقتصادی منطقه را دگرگون می‌کند.

✓اقدامات پیشگیرانه و مدیریت بحران

مدیریت پدیده رانش زمین نیازمند ترکیبی از مطالعات علمی، برنامه‌ریزی مهندسی و آموزش عمومی است. در سوادکوه و سوادکوه شمالی، کارشناسان زمین‌شناسی و منابع طبیعی در سال‌های اخیر اقدام به شناسایی مناطق پرخطر کرده‌اند. با این حال، محدودیت منابع مالی و گستردگی مناطق کوهستانی، اجرای کامل طرح‌های پایدارسازی را دشوار کرده است.

از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه می‌توان به تثبیت شیب‌ها با احداث دیواره‌های حائل، کاشت گونه‌های گیاهی مقاوم، اصلاح زهکشی آب‌های سطحی، و جلوگیری از ساخت‌وساز در محدوده‌های ممنوعه اشاره کرد. علاوه بر این، نصب سامانه‌های هشدار سریع در مسیرهای پرخطر و آموزش ساکنان محلی درباره‌ی علائم اولیه رانش، می‌تواند نقش مهمی در کاهش تلفات ایفا کند.

✓ چشم‌انداز آینده

با توجه به تغییرات اقلیمی و افزایش شدت بارندگی‌ها در شمال کشور، احتمال وقوع رانش زمین در سال‌های آینده بیشتر خواهد شد. تداوم تخریب جنگل‌ها و توسعه بی‌رویه راه‌ها نیز بر این خطر می‌افزاید. اگرچه کنترل کامل رانش ممکن نیست، اما با برنامه‌ریزی دقیق و نظارت مستمر می‌توان اثرات آن را کاهش داد.

توسعه پایدار در مناطق کوهستانی تنها زمانی ممکن است که میان بهره‌برداری از منابع طبیعی و حفظ تعادل زیست‌محیطی توازن برقرار شود. آینده سوادکوه و سوادکوه شمالی وابسته به این است که چگونه انسان با طبیعت سازگار شود، نه اینکه در برابر آن قرار گیرد.

✓تهدید جان سوادکوهی‌ها با رانش‌های زمین

نماینده قائم‌شهر، سوادکوه، جویبار و سیمرغ در مجلس شورای اسلامی با اشاره به اینکه در بهار و تابستان از زیرساخت‌ها و در پاییز و زمستان از مدیریت بحران صحبت می‌شود اما رانش‌ها، جان مردم سوادکوه را تهدید می‌کند.

علی کشوری به پیگیری جدی مشکلات رانشی و نبود بیمارستان استاندارد در سوادکوه اشاره کرد و افزود: در بهار و تابستان صحبت از زیرساخت‌ها می‌شود و در پاییز و زمستان موضوع مدیریت بحران مطرح می‌شود اما رانش‌های زمین در مناطق کوهستانی به ویژه شهرستان سوادکوه، هر روز جان مردم را می‌گیرد.

نایب رئیس کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی به نبود بیمارستان استاندارد در سوادکوه اشاره کرد و خطاب به رئیس جمهور و مسئولان ذی‌ربط خاطرنشان کرد: امیدواریم با نگاه ویژه و اتخاذ تدابیر لازم از وقوع حوادث و به خطرافتادن جان انسان‌ها پیشگیری شود.

✓سخن پایانی

رانش زمین در سوادکوه و سوادکوه شمالی نه یک حادثه مقطعی، بلکه پدیده‌ای تکرارشونده و حاصل برهم‌کنش عوامل طبیعی و انسانی است. این مناطق زیبا، به‌دلیل ساختار زمین‌شناسی خاص، شیب‌های تند و بارش فراوان، نیازمند مدیریت دقیق و نگاه علمی به توسعه هستند. هرگونه غفلت در حفاظت از پوشش گیاهی، کنترل ساخت‌وساز و نگهداری مسیرهای کوهستانی می‌تواند منجر به تکرار فاجعه شود. آینده این سرزمین‌های سبز در گرو آگاهی، مسئولیت‌پذیری و احترام به طبیعت است.