تیرنگ، رضا شریعتی:
زمستان سال ۱۳۸۶ بود که سه درنای سیبری وارد تالاب فریدونکنار شدند اما یکی از درناها بر اثر شلیک گلوله شکارچیان از بین رفت. یک سال بعد در زمستان ۱۳۸۷ دو درنای سیبری باقی مانده یعنی «امید» و دیگری درنای ماده «آرزو» دوباره به فریدونکنار برگشتند. در آن سال نیز «آرزو» به دلیل نامعلومی از بین رفت و ناپدید شد.
«امید» تک دُرنای سیبری -که پرندهای بهشدت در معرض خطر انقراض و از خانواده «کلنگان» بود – به عنوان آخرین و تنها بازمانده جمعیت غربی درنای سیبری به شمار میرفت. پس از مرگ «آرزو» از زمستان سال ۱۳۸۷، این درنا ۱۴ سال پیاپی را بهتنهایی صدها کیلومتر پرواز و مهاجرت زمستانه میکند چراکه یکی از خصوصیات درناها نوع همسرگزینیشان است که بهصورت تکهمسری هستند. اگر اتفاقی برای جفت آنها بیفتد بهسختی دوباره امکان جفتیابی برایشان مهیا میشود.
با این وجود سازمان حفاظت محیط زیست بهمن ماه سال ۱۴۰۱ تلاش کرد یک فرد درنای در اسارت را با «امید» همراه کند. این درنا از مرکز تکثیر و حفاظت درنا در کشور بلژیک به ایران وارد و در تالاب بینالمللی فریدونکنار رهاسازی شد و «رویا» نام گرفت. ۱۳ اسفند «امید» و «رویا» به اتفاق به سمت سیبری پرواز کردند اما روز یکشنبه ۱۴ اسفندماه سال ۱۴۰۱ هر دو پرنده تالاب فریدونکنار را به مقصد سیبری ترک کردند ولی پس از طی ۱۵۰ کیلومتر مسافت درنای بلژیکی یا همان «رویا» از ادامه همراهی با «امید» درنای سیبری بازماند و پس از زندهگیری به «اوجاکله» فریدونکنار منتقل شد.
پس از زندهگیری، اقدامات لازم برای حفاظت از درنای بلژیکی در دستور کار قرار گرفت.
از اسفندماه سال ۱۴۰۱ تاکنون چشمانتظاری درنای «رویا» برای برگشت «امید» شروع شد؛ بهطوری که طی دو سال گذشته درنای «امید» به تالاب فریدونکنار نیامد.
باتوجه به اینکه امیدها برای برگشت درنای امید به در بسته خورد، زمزمههای مختلفی مطرح شد که ازجمله آن تغییر مسیر مهاجرتی درنای امید و یا حتی تلف شدن «امید» بود.
قهر درنای امید و برگشت درنای رویا به بلژیک زمزمه دیگری بود که شنیده شده است ولی مسوولان محیطزیست مازندران اعتقاد دارند درباره عدم مهاجرت درنای امید در برهه زمانی یکی دو ساله نمیتوان اظهارنظر کرد.
در ادامه تصمیمگیریها درباره سرنوشت درنای رویا، کوروس ربیعی مسوول حیاتوحش ادارهکل حفاظت محیطزیست مازندران با بیان اینکه امسال دومین زمستانی است که درنای امید به مازندران نیامده است، اظهار کرد: گمانهزنی در خصوص احتمال تلف شدن این پرنده نیز قوت گرفته است.
وی با اشاره به اینکه هدف از انتقال درنای رویا از بلژیک حفظ و تقویت کریدور پروازی و مهاجرتی درنای سیبری از گله غربی بوده است، افزود: درنای بلژیکی سال ۱۴۰۱ به مازندران منتقل شد تا با درنای امید همسفر شود ولی به دلایلی ازجمله پرورشی بودن نتوانست مسیر را طی کند و از ادامه مسیر بازماند.
مسوول حیاتوحش ادارهکل حفاظت محیطزیست مازندران تصریح کرد: در همین راستا مرکز جهانی تکثیر و نگهداری درناها در بلژیک تمایل خود را برای واگذاری یک بال درنای دیگر به مازندران بهعنوان جفت «رویا» اعلام کرده است.
ربیعی خاطرنشان کرد: موضوع انتقال یک بال درنای دیگر از سوی مسوولان و کارشناسان سازمان حفاظت محیطزیست در حال بررسی است.
.
فرهاد یکتانیک، فعال محیط زیست و از افرادی که سالها در زمینه حفاظت از حیات وحش فعالیت کرده است، با صدایی آکنده از دلتنگی برای امید به خاطرات خود از درنای امید اشاره میکند. او میگوید: «برای من، هر زمستان با صدای امید آغاز میشد، تماشای این درنا در تالاب فریدونکنار همیشه حسوحال ویژهای داشت، دیدن پرندهای که از هزاران کیلومتر دورتر به اینجا میآید تا زمستان را در سرزمین ما بگذراند، گویی نوید زنده ماندن و مقاومت طبیعت را میداد.»
یکتانیک درباره احساس دلتنگیاش میافزاید: «سال گذشته که امید به فریدونکنار نیامد، حس عجیبی داشتم، گویا چیزی در قلبم کم بود. این درنا نه تنها برای ما نمادی از طبیعت و حیات وحش است، بلکه نوعی پیوند میان انسان و محیط زیست را به ما یادآوری میکند.
دلتنگی من تنها بهخاطر نبودن یک پرنده نیست؛ بلکه برای چیزی بزرگتر و عمیقتر است، برای ارتباطی که با طبیعت داشتیم و شاید آن را در حال از دست دادنیم.»
یکتانیک با اشاره به کاهش جمعیت درناهای سیبری و وضعیت بحرانی آنها ادامه میدهد: «ما بهعنوان جامعهای که شاهد حضور گونههای نادر و در خطر انقراض هستیم، باید فرهنگسازی گستردهای را در زمینه حفاظت از آنها آغاز کنیم، این کار تنها بهعهده نهادهای دولتی نیست؛ بلکه همه ما میتوانیم نقشی در حفاظت از طبیعت و پرندگان ایفا کنیم. آگاهیبخشی به مردم و جوامع محلی که در نزدیکی تالابها و زیستگاههای پرندگان زندگی میکنند، یکی از مهمترین اقداماتی است که میتوان انجام داد.»
او تأکید میکند: «وقتی مردم از اهمیت حضور یک گونه در محیط زیست آگاه شوند، نهتنها در حفاظت از آن مشارکت میکنند، بلکه ارزشهای اخلاقی و انسانی خود را نیز گسترش میدهند. درناهای سیبری، بهویژه امید، نمادی از زندگی و پایداری طبیعت هستند و حفاظت از آنها بهمعنای حفاظت از بخشی از هویت و فرهنگ زیستمحیطی ماست.»
فرهاد یکتانیک با لبخندی اندوهگین ادامه میدهد: «یکی از بهیادماندنیترین لحظاتم با امید، تماشای او در حال پرواز در آسمان فریدونکنار بود، دیدن بالهای سفید و گستردهاش که گویی با هر پروازش پیامآور امید و پایداری بود، همیشه دلگرمکننده بود. برای بسیاری از ما که سالها با حضور او زندگی کردهایم، نبودنش خلای عمیق ایجاد کرده است.»
او در پایان صحبتهایش پیامی به مردم و مسئولان دارد: «امید تنها یک پرنده نیست؛ نمادی از امید به بقای حیات وحش و حفظ طبیعت است، مسئولیت ما در برابر او و دیگر گونههای در خطر انقراض سنگین است، بیایید با فرهنگسازی و آگاهیبخشی به جامعه، به محافظان بهتری برای طبیعت تبدیل شویم و نگذاریم که امید ما، درنای سیبری، تنها خاطرهای در یادها بماند.»
یکتانیک با این پیام، اهمیت مشارکت همگانی در حفاظت از گونههای نادر و حفظ تنوع زیستی را یادآور میشود و بهطور خاص تأکید دارد که بازگشت امید و سایر پرندگان نادر به ایران، تنها در گرو همت و توجه ما به محیط زیست و حیات وحش است.
دکتر بهزاد کریمی کارشناس محیط زیست در توضیح شرایط جغرافیایی تالاب فریدونکنار میگوید: “تالاب فریدونکنار یکی از زیستگاههای طبیعی بینظیر در شمال ایران است که بهعنوان منطقهای کلیدی برای زمستانگذرانی پرندگان مهاجر شناخته میشود. جالب است بدانیم که این تالاب در واقع شالیزارهای مردم فریدونکنار است که پس از پایان فصل برداشت برنج در پاییز، با ورود آب و سرما به منطقه، به تالابهای طبیعی و دامگاههای پرندگان تبدیل میشود.
این شالیزارها که نقش مهمی در تأمین غذای پرندگان مهاجر دارند، بهطور طبیعی به زیستگاهی مناسب برای پرندگان آبزی و کنارآبزی در طول فصل سرما بدل میشوند. ”
وی با اشاره به صید و شکار پرندگان در این تالاب، توضیح میدهد: “در فریدونکنار، شکار پرندگان بهشیوه سنتی و با استفاده از روشی بهنام «دوما سیکا» انجام میشود. دوما سیکا نوعی دامگذاری سنتی است که در آن از تورهای مخصوصی استفاده میشود تا پرندگان مهاجر بهصورت زنده شکار شوند، این روش بهطور سنتی و فرهنگی در این منطقه رواج دارد و با رعایت برخی از اصول و محدودیتهای زیستمحیطی، میتواند بهعنوان راهکاری پایدار برای شکار پرندگان شناخته شود. البته باید توجه داشت که شکار بیرویه و بدون مجوز، تهدیدی جدی برای پرندگان مهاجر محسوب میشود و کنترل و مدیریت آن ضروری است. ”
این کارشناس درباره درنای سیبری معروف به “امید” توضیح میدهد: “امید، یک درنای سیبری است که از شمال سیبری روسیه به ایران مهاجرت میکند. این پرنده، یکی از آخرین بازماندگان جمعیت غربی درناهای سیبری است که تا چند دهه قبل بهصورت گروهی به ایران مهاجرت میکردند، اما بهدلایل مختلفی از جمله تخریب زیستگاه، شکار بیرویه و تغییرات اقلیمی، اکنون تنها امید باقی مانده است که هرساله به فریدونکنار میآید. ”
وی اضافه میکند: “درناهای سیبری از گونههای بسیار نادر و در خطر انقراض جهان هستند. پوشش سفید بدن این پرنده و منقار و پاهای بلند و قرمز آن، جذابیت خاصی به ظاهرش میبخشد و نمادی از زیبایی و پایداری طبیعت بهشمار میرود. مسافت طولانی که این پرنده طی میکند تا به تالاب فریدونکنار برسد، حاکی از ارتباط پیچیده و عمیقی است که پرندگان مهاجر با زیستگاههای مختلف خود دارند. این مسیر طولانی و خطرناک، شامل عبور از مناطق سردسیری و پوشیده از یخ سیبری تا مناطق گرمتر و مرطوب ایران است. ”
این کارشناس تأکید میکند: “حضور امید در فریدونکنار نهتنها از لحاظ زیستمحیطی اهمیت دارد، بلکه بهعنوان یک نماد برای حفاظت از گونههای در معرض خطر انقراض، آگاهی عمومی و فرهنگسازی در زمینه حیات وحش و محیط زیست نیز ارزشمند است. تالاب فریدونکنار، بهدلیل ویژگیهای منحصربهفردش، نقش کلیدی در حفظ تنوع زیستی و حمایت از گونههای نادر پرندگان ایفا میکند. ”
وی در پایان خاطرنشان میکند: “درک درست از اهمیت زیستگاههایی مانند تالاب فریدونکنار و ایجاد تعادل بین بهرهبرداری سنتی محلی و حفظ محیط زیست، گامی مهم برای حفاظت از گونههایی، چون امید و تضمین پایداری طبیعت در ایران است. اقدامات حفاظتی و آگاهیبخشی در این زمینه باید ادامه یابد تا نسل آینده نیز بتواند از زیباییهای این تالاب و پرندگان نادر آن بهرهمند شود. ”
