تیرنگ:
مازندران، استانی با طبیعتی کمنظیر، جنگلهای هیرکانی و رودخانههای جاری، امروز با یکی از پیچیدهترین بحرانهای زیستمحیطی خود دستوپنجه نرم میکند: آلودگی گسترده رودخانهها بهواسطه فاضلاب شهری و صنعتی. با وجود اهمیت حیاتی رودخانهها در تأمین آب آشامیدنی، کشاورزی، حفظ تعادل اکولوژیکی و حیات دریای خزر، اما نبود زیرساختهای مناسب، رشد بیرویه شهرنشینی و ضعف جدی در مدیریت شهری باعث شده است که این منابع آبی به سرعت آلوده و در معرض نابودی قرار گیرند.
✓فاضلابهایی که سر از رودخانهها درمیآورند
بر اساس اظهارات دکتر عزیز عابسی، عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، بخش عمده رودخانههای منتهی به این دریا، به ویژه بابلرود، سیاهرود و نکارود فاضلاب شهری را به دریا منتقل میکنند.
در بابلرود و سیاهرود، تخلیه فاضلاب لجنکشها به بستر رودخانه بهصورت علنی انجام میشود؛ پدیدهای که نهتنها مصداق تخلف زیستمحیطی است، بلکه تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و اکوسیستم منطقه محسوب میشود.
عزیز عابسی عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل و عضو سابق هیئت علمی پژوهشی مؤسسه فناوری جرجیا آمریکا (جرجیاتک) مدت ها پیش در گفتگو با ما با بیان اینکه حوضه آبریز دریای خزر دارای بیش از ۶ هزار آبریز اصلی و ۱۳۰ رودخانه منتهی به آن شامل رودهای سمور و گرگان رود، اورال، ولگا، کورا، سفیدرود، سولاک است، گفت: متأسفانه فاضلابهای استان سر از رودخانههای اصلی در میآورند و از آنجا به دریا میرسند و باعث مرگ و میر آبزیان و بیماری این موجودات میشوند. وی با بیان اینکه در بابلرود و سیاهرود ماشینهای تخلیه فاضلاب لجنها را در بستر رودخانه میریزند، اظهار کرد: بیشترین جمعیت ساکن در سواحل دریای خزر مربوط به ایران بوده که بخش عمده این جمعیت در شهرهای استان مازندران که جمعیت متراکم و شناور دارند، زندگی میکنند. بخشی از این شهرها تصفیه خانه فعال ندارند و با واسطه یا بی واسطه آلایندههای آنها به دریای خزر میشوند.
✓ عقب ماندگی مازندران در اجرای طرح تصفیه فاضلاب
عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل به شهرکهای صنعتی استان هم اشارهای کرد و گفت: بخشی از شهرکهای صنعتی از سیستم تصفیه خانه بی بهره هستند و بخشی هم که این سیستم را دارند به درستی از آن استفاده نمیکنند. وی ورود آلودگیهای میکروبی را از مهمترین چالشهای پیش روی خزر و منابع آبی استان عنوان کرد و افزود: در بستر رودخانههای استان برداشت شن انجام میشود که مشکلاتی نظیر فرسایش خاک، از بین رفتن پوشش گیاهی و گل آلود شدن منابع آبی را به همراه دارد.
✓لزوم دستیابی به راهکاری بنیادی
برای حل مشکل عابسی منشأ این آلودگی میکروبی را ورود آلودگی فلزات سنگین به خزر دانست و گفت: شناگاههای استان بار میکروبی بالایی دارند و بر اساس مطالعات علمی بیشتر بار میکروبی وارد شده به خزر از طریق رودها است. وی راهکار حل بسیاری از مشکلات را استفاده از نخبگان دانست و گفت: متأسفانه در کشور استخدام و استفاده از بورسیه تحصیلی به طور درستی برنامه ریزی نشده است و افرادی که صلاحیت علمی و مدیریتی ندارند به جایگاهی میرسند که شایسته آن نیستند. عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل بر دستیابی به راهکاری بنیادی برای حل مشکلات کشور تاکید کرد و افزود: اگر این موضوع مدیریت نشود در سالهای آینده آلودگی منابع آبی استان بیش از این از کنترل خارج شده و این آلودگی سبب بروز انواع بیماریها میشود.
✓وجود شبکههای جمع آوری و تصفیه فاضلاب یکی از اصلیترین عوامل توسعه پایداری شهری است
برارزاده، مدیرعامل آبفا مازندران در گفتوگو با تیرنگ با بیان اینکه وقتی کتابچه تنش آبی را در شهر و روستا تهیه کردیم دیدیم که اعلام این دغدغهها به تنهایی امکان پذیر نبود، گفت: اصحاب رسانه مازندران کمک زیادی کردند تا اعلام کنیم که مازندران دارای تنش آبی است. برارزاده با بیان اینکه از محل تنش آبی کشور اعتباراتی به استان مازندران داده شد و از محل محرومیت زدایی و صندوق توسعه برای مناطق کمتر توسعه یافته فراتر از اعتبارات استانی اعتبار گرفتیم، گفت: از بنیاد برکت، بنیاد مستضعفان، بنیاد علوی، محل وظایف اجتماعی نفت، بنیاد خیرین آب رسان و …. همه درگاههای اعتباری را به مازندران آوردیم و اکنون این مسئله جا افتاد که مازندران دغدغه آب دارد. مدیرعامل آب و فاضلاب مازندران با بیان اینکه مازندران هزار و ۳۵۰ لیتر در ثانیه کمبود آب دارد؛ اظهار کرد: در مازندران ۲۱ هزار کیلومتر شبکه داریم که حدود بیش از پنج هزار کیلومترش فرسوده است و مازندران باید ملی دیده شود . او پیش تر با بیان اینکه وجود شبکههای جمع آوری و تصفیه فاضلاب یکی از اصلیترین عوامل توسعه پایداری شهری است، گفت بود: در برخی شهرها ورودی فاضلاب بیشتر از ظرفیت تصفیه خانه است که ما باید در آنها ظرفیت ایجاد کنیم.
✓تأثیر مستقیم بر کشاورزی و امنیت غذایی
این آلودگیها برای دریا و رودخانه ها تبعاتی دارد یکی آلودگی شناگاهها و از تبعات مهم دیگر این آلودگیها، استفاده ناخواسته از آب آلوده برای آبیاری مزارع است. در بسیاری از مناطق، کشاورزان چارهای جز استفاده از آب همین رودخانهها ندارند. این موضوع باعث میشود فلزات سنگین، باکتریها و آلایندههای میکروبی از طریق محصولات کشاورزی وارد زنجیره غذایی مردم شود.
✓راهکار چیست؟ بازگشت به اصول کارشناسی
کارشناسان معتقد هستند ریشه این بحرانها در مدیریت ناکارآمد، استفاده نکردن از نخبگان و ضعف در برنامهریزی علمی است که استفاده از نیروهای متخصص و تحصیلکرده در سیاستگذاری محیط زیستی، مهمترین گام برای اصلاح این مسیر است.
در سطح اجرایی نیز افزایش بودجه زیرساختی، تسریع در احداث تصفیهخانههای جدید، بازسازی شبکههای فاضلاب فرسوده، آموزش عمومی، و برخورد قضایی با متخلفان از جمله اقداماتی است که باید با اولویت انجام شود.
✓سخن پایانی
آنچه اکنون در رودخانههای مازندران در حال رخ دادن است، فراتر از یک مشکل زیستمحیطی ساده است؛ این یک زنگ خطر جدی برای سلامت مردم، اقتصاد محلی و آینده زیستبوم شمال ایران است. رودخانهها دیگر طاقت فاضلاب ندارند. زمان تصمیمگیری جدی و اقدام اساسی فرا رسیده است.
