تیرنگ، سرویس محیط زیست:
فک خزری (نام علمی: Pusa caspica) که به عنوان تنها گونه فک بومی دریاچه خزر شناخته میشود، سالهاست نماد زیستی و اکولوژیکی این پهنه آبی است. این پستاندار دریایی کوچک اما با اهمیت، نقش مهمی در حفظ تعادل زیستمحیطی و زنجیره غذایی دریاچه خزر ایفا میکند. با این حال، فک خزری طی دهههای اخیر با تهدیدات جدی زیستمحیطی و انسانی روبرو شده که خطر انقراض آن را به همراه دارد.
✓ویژگیهای فک خزری
فک خزری جزو خانواده فکهای خزری و خزرمیباشد و به طور اختصاصی در دریاچه خزر زندگی میکند. طول بدن این فکها معمولاً تا ۱.۵ متر و وزن آنها به حدود ۵۰ کیلوگرم میرسد. این حیوانات عمدتاً در نواحی کمعمق دریاچه، به ویژه مناطق ساحلی و جزایر کوچک حضور دارند و تغذیه آنها بیشتر از ماهیان کوچک و بیمهرگان دریایی است.
✓ تهدیدات اصلی
با رشد فعالیتهای انسانی در حاشیه دریاچه خزر، فک خزری با چالشهای متعددی مواجه شده است:
آلودگی آب: ورود فاضلابهای صنعتی و کشاورزی به دریاچه باعث کاهش کیفیت آب و ایجاد اختلال در زیستگاه طبیعی فک شده است.
صید بیرویه ماهی: کاهش ذخایر ماهی باعث کاهش منابع غذایی این پستاندار دریایی شده است.
شکار غیرمجاز: هرچند شکار فک خزری ممنوع است، اما هنوز مواردی از شکار غیرقانونی گزارش میشود.
تغییرات اقلیمی: نوسانات دما و سطح آب دریاچه بر زیستگاههای اصلی فک اثر منفی گذاشته است.
ساختوساز و فعالیتهای گردشگری: توسعه ناپایدار در حاشیه دریاچه و ایجاد تاسیسات تفریحی، باعث تخریب زیستگاههای طبیعی فک شده است.
✓اهمیت حفاظت از فک خزری
فک خزری علاوه بر ارزش زیستمحیطی، از نظر فرهنگی و اقتصادی نیز برای کشورهای ساحلی دریاچه خزر اهمیت دارد. این گونه، نقش کلیدی در کنترل جمعیت ماهیهای خاص و حفظ تعادل اکوسیستم آبی دارد. از طرفی، وجود فکها به جذب گردشگران طبیعتدوست و توسعه اکوتوریسم کمک میکند.
✓ اقدامات حفاظتی
سازمانهای محیط زیست کشورهای ساحلی خزر، طی سالهای اخیر تلاشهایی برای حفاظت از فک خزری انجام دادهاند. از جمله:
ایجاد مناطق حفاظتشده دریایی
نظارت بر فعالیتهای صید و محدود کردن شکار
آموزش جوامع محلی و جلب همکاری آنان برای حفاظت از زیستگاهها
انجام تحقیقات زیستمحیطی برای پایش جمعیت فکها
با این حال، کارشناسان بر ضرورت افزایش همکاریهای بینالمللی و تخصیص بودجه بیشتر برای پروژههای حفاظتی تأکید میکنند. رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به زمان مهاجرت و ورود فک خزری به سواحل جنوبی دریای خزر گفت که این حیوانات از اواخر فروردین زمان آغاز مهاجرت این حیوانات و ورودشان به این دریا است. کوروس ربیعی افزود : این موجودات فصول سردسال را در قزاقستان برای تولیدمثل سپری میکنند و پس از آن از اواخر فروردین تا اواسط پاییز در سواحل جنوبی دریای خزر در کشور ایران بواسطه عمیق تر بودن دریا، می مانند. وی ادامه داد : این موجودات در تمام مسیر ساحل دریای خزر از آشوراده تا بابلسر و جویبار سکنی می گزینند. رئیس اداره حیات وحش اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره مرگ تعدادی از این گونه دریایی جذاب در سواحل دریای خزر طی سالها اظهار داشت : ابتلا به بیماری ها یکی از اصلی ترین دلایل مرگ آنها است.
✓ضرورت اجرای اقدامات مؤثر برای صیانت از فک خزری
سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران از ثبت تلفات ۱۸ فک خزری طی سال جاری در سواحل خبر داد. محمدرضا کنعانی در گفتگو با خبرنگاران با اشاره به ثبت ۱۸ مورد تلفات فک خزری از ابتدای سال جاری تا دوم خرداد ۱۴۰۴ در سواحل استان، بر ضرورت اجرای اقدامات مؤثر برای صیانت از این گونه در معرض انقراض تأکید کرد. کنعانی با بیان اینکه فوک خزری تنها پستاندار بومی دریای خزر و یکی از گونههای شاخص تنوع زیستی این پهنه آبی است، اظهار داشت: این گونه بهدلیل کاهش شدید جمعیت، تخریب زیستگاه، آلودگیهای انسانی و تهدیدات طبیعی، در فهرست سرخ اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) بهعنوان گونه در معرض انقراض ثبت شده است. وی با اشاره به اهمیت سواحل جنوبی دریای خزر بهویژه نوار ساحلی مازندران بهعنوان یکی از زیستگاههای مهم موقتی و مسیرهای مهاجرت فصلی این گونه، افزود: بررسی دادههای میدانی از سال ۱۴۰۱ تاکنون نشاندهنده روند نگرانکنندهای در خصوص تلفات فوک خزری است. این موارد عمدتاً در بازه زمانی فروردین تا آبانماه رخ میدهد. سرپرست ادارهکل حفاظت محیط زیست مازندران دلایل احتمالی تلفات را شامل آلودگیهای نفتی و صنعتی، کاهش منابع غذایی، بیماریهای ویروسی مانند دیستمپر، گرفتار شدن در تورهای صیادی، برخورد با شناورها و آثار تغییرات اقلیمی عنوان کرد و گفت: بخشی از تلفات در فاصلهای دور از ساحل رخ داده و لاشهها پس از چند روز توسط امواج به نوار ساحلی رانده میشوند و در بسیاری از نمونهها، بهدلیل پیشرفت فساد لاشه، امکان کالبدگشایی علمی و تعیین دقیق علت مرگ فراهم نبوده است. کنعانی با اشاره به آغاز اجرای برنامه اقدام ملی حفاظت از فک خزری در استان، خاطرنشان کرد: این برنامه با مشارکت دانشگاه تربیت مدرس نور، مرکز امداد و نجات فوک خزری و با حمایت سازمان حفاظت محیط زیست تدوین و با استقرار دبیرخانه دائمی در دانشگاه تربیت مدرس نور فرایند اجرای آن آغاز شده است.
✓سخن پایانی
فک خزری، نگین نادر و ارزشمند دریاچه خزر است که حفاظت از آن نیازمند عزم جدی دولتها، سازمانهای مردمنهاد و جامعه محلی است. اگر اقدامات عاجل و منسجمی انجام نشود، این گونه ارزشمند در معرض انقراض قرار خواهد گرفت و زیستبوم دریاچه خزر به شدت آسیب خواهد دید.




















































































