تیرنگ – منصوره دژکام :
با آغاز فصل بارندگیهای شدید در شمال کشور، استان مازندران بار دیگر در آستانه بحران سیلاب قرار گرفته است. بررسی دادههای اقلیمی و زمینشناسی نشان میدهد خطر گسترش سیل در پاییز امسال نیز وجود دارد. شرایط اقلیمی متغیر، اشباع خاک، تخریب پوشش گیاهی و توسعه بیبرنامه شهری از مهمترین عوامل تهدیدکنندهاند. کارشناسان هشدار میدهند که بیتوجهی به اقدامات پیشگیرانه میتواند خساراتی بهمراتب سنگینتر از سالهای گذشته برجای بگذارد.
استان مازندران در پاییز هر سال یکی از پربارشترین نقاط کشور است، اما الگوی بارش در سالهای اخیر تغییر کرده و به سمت بارانهای کوتاهمدت و شدید رفته است. این پدیده باعث میشود در زمانی کوتاه، حجم عظیمی از آب به زمین وارد شود و سیستمهای طبیعی و شهری توان جذب آن را نداشته باشند.
در مناطق کوهپایهای، روانآبها بهسرعت به سمت دشتها و شهرهای پاییندست جاری میشوند و رودخانهها را تا مرز طغیان پیش میبرند. همزمان، در دشتهای مرکزی و ساحلی، زمینهای اشباعشده و شبکههای زهکشی ناکارآمد موجب آبگرفتگی گسترده میشوند
✓ریشههای بحران؛ وقتی زمین دیگر نفس نمیکشد
۱. تغییر کاربری اراضی
در دهه اخیر، ساختوسازهای بیرویه در دامنهها، حاشیه رودخانهها و زمینهای کشاورزی مازندران بهشدت افزایش یافته است. بستر رودخانهها بارها تنگتر شده و بخشهایی از مسیر طبیعی آب مسدود شدهاند. در بسیاری از مناطق شهری، مسیلها به پارکینگ، خیابان یا ساختمان تبدیل شدهاند. این تغییرات، ظرفیت جذب و عبور آب را کاهش داده و موجب تمرکز روانآب در نقاط محدود میشود.
۲. کاهش پوشش جنگلی
جنگلهای انبوه هیرکانی که نقش اساسی در کنترل روانآب و جذب بارش دارند، در سالهای اخیر به دلیل قطع درختان، تغییر کاربری و بهرهبرداری نادرست کاهش یافتهاند. از بین رفتن این پوشش طبیعی، مانع نفوذ آب در خاک شده و فرسایش سطحی را افزایش داده است. در نتیجه، بارشهای شدید بهجای آنکه در زمین نفوذ کنند، روی سطح جاری میشوند و سیلاب میسازند.
۳. اشباع خاک و فرسایش
تابستان ۱۴۰۴ با بارشهای پراکنده و غیرقابل پیشبینی همراه بود که باعث شد خاک بسیاری از مناطق به حالت نیمهاشباع برسد. در چنین شرایطی، باران پاییزی بهسرعت به روانآب تبدیل میشود. شیب زیاد در مناطق کوهستانی نیز سرعت حرکت آب را افزایش میدهد و خطر رانش زمین را بهدنبال دارد.
۴. ضعف زیرساختهای شهری
در شهرهای بزرگ مازندران، مانند ساری، بابل، آمل و قائمشهر، شبکههای فاضلاب شهری توان تخلیه بارشهای شدید را ندارند. بسیاری از کانالها و آبروها در اثر رسوب یا زبالهریزی مسدود شدهاند. نبود سیستم جداگانه برای هدایت آبهای سطحی باعث میشود حتی بارشهای چندساعته، خیابانها را به رودخانه تبدیل کند.
۵. نبود هماهنگی در مدیریت حوضههای آبریز
سیلاب پدیدهای موضعی نیست. وقتی آب از ارتفاعات البرز بهسمت دشتهای مرکزی حرکت میکند، لازم است مدیریت آبریز از مبدا تا مقصد هماهنگ باشد. در حال حاضر، هماهنگی میان نهادهای متولی در سطوح مختلف — از منابع طبیعی تا شهرداریها — ناکافی است و اقدامات پراکنده، عملاً تأثیر کمی در مهار سیلاب دارد.
✓ پیامدهای محتمل
گسترش سیلاب در مازندران نهتنها خسارت مالی، بلکه آثار زیستمحیطی و اجتماعی گستردهای بهدنبال دارد.
سیل، پلها و جادهها را تخریب میکند، زمینهای کشاورزی را نابود میسازد و موجب فرسایش خاک حاصلخیز شمال میشود. رسوبات ناشی از روانآب، رودخانهها و کانالهای آبیاری را پر کرده و کیفیت آب را کاهش میدهد. در مناطق شهری، آبگرفتگی طولانی میتواند باعث آلودگی فاضلابی و شیوع بیماری شود.
از سوی دیگر، تخریب زیرساختها و قطع ارتباط جادهای در روستاهای کوهستانی، امدادرسانی را دشوار میکند و خطر انسانی بحران را افزایش میدهد.
✓ضرورت آمادگی و راهکارهای پیشگیرانه
مدیریت بحران مؤثر، پیش از وقوع حادثه آغاز میشود، نه پس از آن. برای کاهش خسارات احتمالی سیلاب پاییزی در مازندران، مجموعهای از اقدامات هماهنگ در سه سطح لازم است:
الف) اقدامات زیرساختی
ـ لایروبی و بازسازی رودخانهها: پاکسازی بستر رودخانهها از رسوب، مصالح ساختمانی و زباله.
ـ اصلاح و تقویت کانالهای شهری: افزایش ظرفیت هدایت آب در مناطق پرجمعیت، جداسازی فاضلاب از آبهای سطحی.
ـ مهار جریانهای سطحی در ارتفاعات: اجرای پروژههای آبخیزداری، احداث بندهای کنترل سیلاب و تثبیت شیب دامنهها.
ب) اقدامات مدیریتی
ـ تهیه نقشههای دقیق خطرپذیری: شناسایی مناطق پرریسک و ممنوعیت ساختوساز در حریم رودخانهها.
ـ ایجاد سامانه هشدار سریع: استفاده از فناوری سنجش از دور و ایستگاههای پیشبینی دقیق طغیانها.
ـ هماهنگی بین دستگاهها: تشکیل کارگروه واحد مدیریت بحران در سطح استانی برای یکپارچهسازی تصمیمات.
ج) اقدامات اجتماعی و فرهنگی
ـ آموزش عمومی: اطلاعرسانی درباره رفتارهای ایمن در هنگام بارندگی و نحوه تخلیه اضطراری.
ـ مشارکت جوامع محلی: استفاده از ظرفیت شوراها و دهیاریها در شناسایی مناطق خطرناک.
ـ تشویق به بیمه اموال و محصولات کشاورزی: تا خسارات پس از بحران بهسرعت جبران شود و آسیب اقتصادی کاهش یابد.
✓ آیندهای که باید از آن ترسید
بر اساس الگوهای جهانی، شمال ایران یکی از مناطق مستعد تغییرات شدید اقلیمی در دهه آینده است. افزایش دما، نوسانات بارش و فرسایش منابع خاک، نشان میدهد که بحران سیلاب تنها یک حادثه گذرا نیست، بلکه روندی در حال تکرار است.
اگر سیاستگذاریها بهموقع اصلاح نشود، احتمال دارد در سالهای آینده بخشهایی از نوار ساحلی مازندران بهطور مکرر دچار آبگرفتگی و خسارت شوند.
این وضعیت نهتنها کشاورزی و گردشگری، بلکه تعادل زیستمحیطی منطقه را نیز تهدید میکند.
✓سخن پایانی
مازندران امروز در نقطهای ایستاده است که میان «پیشبینی» و «پشیمانی» تنها یک گام فاصله دارد.
بارش پاییزی میتواند بهسان همیشه، طبیعت را زنده کند؛ اما اگر زمین و رودخانه آماده نباشند، همین باران میتواند خانهها را ویران سازد.
سیلاب، محصول خشم طبیعت نیست، نتیجه بیتوجهی انسان است.
اکنون زمان آن است که دستگاههای اجرایی، نهادهای محلی و مردم، پیش از آنکه باران بعدی به فاجعهای دیگر تبدیل شود، برای مهار آب و حفظ زندگی، آماده شوند.
