تیرنگ:
مازندران، امروز با چالشی روبهروست که اگر جدی گرفته نشود، میتواند آینده کشاورزی و زیستبوم شمال را دستخوش تغییرات جبرانناپذیر کند. فروش اراضی کشاورزی و باغی توسط مالکانی که نسلها معیشتشان به زمین وابسته بوده، به پدیدهای فراگیر تبدیل شده است؛ پدیدهای که ریشههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دارد و پیامدهای آن فراتر از مرزهای یک استان خواهد بود.
✓افزایش فشار اقتصادی؛ کشاورزان زیر بار هزینهها خم شدهاند
مهمترین عاملی که کشاورزان را به سمت فروش زمین سوق داده، مشکلات اقتصادی و کاهش صرفه اقتصادی تولید محصولات کشاورزی است. بسیاری از کشاورزان مازندران از کاهش شدید حاشیه سود گلایه دارند. قیمت نهادهها، کود، سم، ماشینآلات و هزینه کارگر هر سال افزایش یافته، اما درآمد ناشی از فروش محصولات ثابت یا حتی کاهش یافته است.
برنجکاران از نوسانات قیمت محصول، واردات بیرویه و هزینه بالای آبیاری میگویند. باغداران پرتقال، کیوی و … نیز از نبود بازار تضمینی، هزینه نگهداری سردخانه، کمبود بیمه کشاورزی مؤثر و خسارات ناشی از سرمازدگی و بارندگیهای شدید سخن میگویند.
به گفته بسیاری از کشاورزان، اگر یک سال محصول آسیب ببیند، کل درآمد یک خانواده از بین میرود. چنین ریسکی سبب شده که فروش زمین به چشمشان گزینهای بیدغدغهتر و سودآورتر از ادامه کشاورزی به نظر برسد.
✓افزایش قیمت زمین؛ سودی که به سادگی نمیتوان از آن گذشت
قیمت زمین در مازندران طی دو دهه گذشته جهش چشمگیری داشته است. زمینهای کشاورزی و باغی در نزدیکی شهرها یا محورهای اصلی، چندین برابر ارزش واقعی کشاورزیشان، توسط دلالان و خریداران غیر بومی پیشنهاد میشود.
برای کشاورزی که درآمد سالانهاش در بهترین شرایط محدود است، پیشنهاد فروش چند میلیارد تومانی برای چند هزار متر زمین، وسوسهای است که مقاومت در برابر آن آسان نیست.
برخی روستاهای استان مانند اطراف بابل، آمل، محمودآباد، چمستان، کلاردشت، رامسر و نور، شاهد هجوم سرمایهگذاران شهری بودهاند. خانهباغها، ویلاهای لوکس و شهرکهای ییلاقی در زمینهایی بنا شدهاند که تا چند سال پیش شالیزار یا باغ مرکبات بودهاند.
✓تغییر سبک زندگی نسل جدید؛ پایان کشاورزی خانوادگی
از دیگر علل مهم فروش اراضی کشاورزی، تغییر نگاه نسل جوان است. بسیاری از فرزندان کشاورزان علاقهای به ادامه شغل پدر ندارند و به دنبال شغلهای شهری و خدماتی هستند همچنین مهاجرت به تهران یا دیگر شهرهای بزرگ را ترجیح میدهند.
در چنین شرایطی زمین برای آنان بیش از آنکه میراث خانوادگی باشد، سرمایهای برای فروش تلقی میشود.
✓نقش مخرب دلالان و واسطهها
در کنار مشکلات اقتصادی و اجتماعی، شبکه گسترده دلالان نیز نقش مهمی در تشویق کشاورزان به فروش دارد. این افراد به روستاها مراجعه کرده و با وعده اینکه «الان زمان فروش است»، «تا چند وقت دیگر ساختوساز ممنوع میشود» یا «این آخرین فرصت است»، مالکان را ترغیب به معامله میکنند.
این موضوع پیامدهای زیستمحیطی و اقتصادی فراوانی به همراه دارد مثل
۱. از بین رفتن خاک کشاورزی
زمینهای مازندران جزو حاصلخیزترین خاکهای جهان هستند. خاکِ شکلگرفته طی هزاران سال، با ساخت یک ویلا برای همیشه از چرخه تولید خارج میشود.
۲. تهدید امنیت غذایی کشور
مازندران بخش بزرگی از برنج، مرکبات و محصولات باغی کشور را تولید میکند. کاهش اراضی کشاورزی میتواند وابستگی غذایی ایران را در سالهای آینده افزایش دهد.
۳. تخریب اکوسیستم طبیعی
قطع درختان باغهای مرکبات، نابودی پوشش گیاهی و تغییر الگوی آبوخاکِ زمین، منجر به افزایش سیلاب، کاهش تنوع زیستی، نفوذ کمتر آب به سفرههای زیرزمینی و افزایش آلایندهها میشود.
۴. رشد بیرویه ویلاسازی و فشار بر منابع آب
ویلاهای جدید مصرف آب بسیار بیشتری نسبت به باغ و شالیزار دارند. چاههای غیرمجاز در بسیاری مناطق سطح آب زیرزمینی را تهدید میکند و آینده منابع آبی استان را در معرض خطر قرار داده است.
۵. برهم خوردن بافت روستا
ورود مالکان غیر بومی، جمعیت فصلی، مشکلات فرهنگی و افزایش قیمت مسکن، زندگی را برای ساکنان بومی دشوار کرده است. بسیاری از جوانان روستا دیگر توان خرید خانه ندارند و مجبور به مهاجرت میشوند.
اگرچه قوانین مشخصی برای جلوگیری از تغییر کاربری اراضی کشاورزی وجود دارد، اجرا و نظارت آن با چالش روبهروست و کافی نیست.
البته با راهکارهایی نظیر موارد زیر میتوان این مشکل را حل کرد. مواردی چون
۱. اقتصادیکردن کشاورزی
تا زمانی که کشاورز احساس نکند کارش سود دارد، زمینش را برای تولید حفظ نخواهد کرد.
با خرید تضمینی واقعی محصولات، حمایت مالی و بیمهای در حوادث، ایجاد زنجیره ارزش افزوده (بستهبندی، فرآوری، صادرات) و جلوگیری از واردات بیرویه در فصل برداشت دل کشاورز را گرم خواهد کرد.
۲. اصلاح قوانین تغییر کاربری
ضروری است که قوانین سختگیرانهتر شود و خلاهای اجرایی پر شود. برخورد با ساختوسازهای غیرمجاز باید سریع و قاطع باشد.
۳. ایجاد انگیزه برای نگهداری زمین
طرحهایی مانند پرداخت کمک معیشت به کشاورزان فعال، اعطای وام کمبهره برای نوسازی باغها و تجهیز مزارع، میتواند انگیزه فروش را کاهش دهد.
۴. فرهنگسازی و آموزش
نسل جوان باید به ارزش زمین و تاریخچه کشاورزی مازندران آگاه شود. مدارس، رسانهها و سمنها میتوانند نقشی مؤثر در این زمینه داشته باشند.
۵. توسعه گردشگری کشاورزی
اگر کشاورز بتواند با ایجاد خانهمحیطی، فروش محصولات ارگانیک یا تجربههای گردشگری درآمد جانبی کسب کند، دیگر مجبور به فروش زمین نخواهد بود.
✓سخن پایانی
فروش اراضی کشاورزی و باغی در مازندران تنها یک رفتار اقتصادی ساده نیست؛ نشانهای از تغییرات عمیق در ساختار زندگی روستایی، اقتصاد کشاورزی و تعامل انسان با طبیعت است. ادامه این روند میتواند آینده کشاورزی، امنیت غذایی و محیطزیست شمال ایران را با چالشی جدی مواجه کند.
اکنون زمان اقدام فرا رسیده است. تصمیمهایی که امروز گرفته میشود، تعیین میکند که مازندران در دهههای آینده به استانی سرسبز و تولیدکننده تبدیل میشود یا به منطقهای پر از ویلا و خالی از زمینهای حاصل خیز.
