تیرنگ:
فرسایش بادی خاک در مازندران سالهاست که آغاز شده و در برخی مناطق این استان به مرحله خطر هم رسیده که لازم است مسئولان استان برای پیشگیری از ادامه روند رو به گسترش آن توجه ویژهای به این پدیده داشته باشند.
متاسفانه در مازندران آمار دقیقی از این که چه مقدار فرسایش بادی داریم در دست نیست، اما عوامل مهمی مانند تغییر اقلیم، تغییر روند بارندگیها کرد و خشکسالی را شاهد هستیم که همگی عوامل ایجاد و تشدید فرسایش بادی خاک هستند. ضمن این که عوامل انسانی هم در استان به شکل گستردهای وجود دارد و شاهد تخریب ساختمان خاک توسط انسان هستیم.
مازندران با داشتن ۴۶۰ هزار هکتار زمین کشاورزی و باغی و تولید سالانه بیش از هفت میلیون تن محصول در ۷۲ نوع، نقش محوری در امنیت غذایی کشور دارد. برنج، محصولات آبزی، مرکبات، کیوی، گوشت مرغ و قرمز و فرآورده های لبنی از مهم ترین محصولات کشاورزی استان است که رتبه نخست تا سوم کشور را دارد.
استفاده نادرست از عرصه های منابع طبیعی، کشاورزی ناصحیح در زمین های زراعی و باغی، بی توجهی به اراضی شیب دار، شخم زنی های غیر اصولی و سنتی ، بهره برداری نادرست از معادن، جاده سازی های اشتباه، نفوذ شوری و آلودگی، تغییر کاربری های بی رویه و غیر مجاز ، رانش زمین ، فعالیت های معادنی غیر فنی ، رعایت نکردن اصولی ابنیه ها و ساخت و ساز های عمرانی ، فشار دام در مراتع و از بین بردن پوشش گیاهی از عوامل مهم تشدید فرسایش خاک محسوب می شوند که به صورت بسته کامل در مازندران وجود دارد.
خاک حاصلخیز کشاورزی و عرصه های طبیعی مازندران از منابع پایه ای و ذخایر طبیعی و استراتژیک کشور است و به اعتقاد کارشناسان کشاورزی و منابع طبیعی هر گونه فرسایش خاک این استان علاوه بر پیامدهای زیست محیطی ، ضربه سنگینی بر کشاورزی و امنیت غذایی کشور خواهد بود.
کارشناسان و محققان بخش های مختلف کشاورزی مازندران نسبت به روند تخریب و فرسایش خاک استان ابراز نگرانی و بر لزوم مدیریت منابع آب و خاک با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و نابودی آن تاکید کردند.
این کارشناسان تخریب و آلوده کردن خاک در اثر تصرف و تجاوز به عرصه های طبیعی و جنگلی ، رها شدن انواع ضایعات، پسماندها و فاضلاب شهری و روستایی، مصرف سموم و کودهای شیمیایی و فعالیت های صنعتی و تولیدی را مهم ترین آسیب و تهدید کننده حیات خاک مازندران ارزیابی کردند.
✓ خروج آب از دسترس
به اعتقاد محققان علوم کشاورزی و منابع، برای حفظ خاک مقوله اکوسیستم تثبیت پوشش گیاهی و حفظ آب از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زیرا وقتی خاک از دست می رود، دیگر مخازن زیر زمینی از آب پر نمی شود و آب به سرعت از دسترس خارج می شود و دیگر محلی برای نگهداری آب وجود نخواهد داشت و به همین خاطر هم کوچکترین بارندگی به سرعت تبدیل به سیل می شود که خسارت های جبران ناپذیری دیگری را پدید می آورد.
این کارشناسان تاکید کرده اند که اگر قرار است آب حفظ شود، باید در درجه اول فکری به حال جلوگیری از فرسایش و بازآفرینی خاک کرد.
فرسایش خاک در استان مازندران برخلاف دیگر نقاط کشور توده ای است ،یعنی حرکت توده ای به سه شکل ریزش توده های خاک، لغزش خاک و جریان گل رخ می دهد، بنابر این هر گونه فعالیت غیر اصولی در اجرای عملیات کشاورزی ، تولیدی و صنعتی ، عمرانی ، خدماتی ، توسعه ای در هر نقطه از موقعیت جغرافیایی جنگلی ، مرتعی ، کوهستانی ، دشت و جلگه و ساحل استان منجر به فرسایش خاک می شود.
استاد و عضو هیات علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری با هشدار نسبت به وضعیت تنشی حاکم و ضعف ساختار خاک در مازندران گفت: یکی از مشکلات اصلی استان از بین بردن مقاومت های جانبی خاک از طریق فرسایش کناره ای در رودخانه ها، حفر آبراهه در شیب ، حفاری ها برای بهره برداری از معادن و همین طور جاده سازی های غلط است.
دکتر محمد علی بهمنیار با اظهار این که خاک در مازندران با تنش های مختلف با شدت در حال فرسایش است، آشکارترین نوع فرسایش را فرسایش توده ای خاک یا جریان گل توصیف کرد که در سیلاب های یک دهه اخیر خود را نشان داده است.
وی توضیح داد: مکانیزم به وجود آمدن این نوع فرسایش به این ترتیب است که در مناطق مرتفع در اثر باران و یا ذوب برفها آب با خاک و مواد درشت تر به صورت گل در آمده، و به طرف پایین شیب حرکت می کند، در نتیجه توده گل بدون ایجاد شکستگی در سطح خود تقریبا شکل زمین را به خود می گیرد. جریان گل در واقع نه مایع است و نه جامد بلکه حالت بینابینی دارد و به دلیل جرم حجمی زیادش قادر است سنگهای خیلی بزرگ و درختان تنومند را حتی در شیب های کم صدها متر حمل کند.
این استاد دانشگاه گفت: به دلیل دخل و تصرف در عرصه های طبیعی و جنگلی ، جاده سازی های غیر اصولی و قطع درختان و تخریب بستر رودخانه ها ،سیلاب گل که در استان رخ می دهد مقدار زیادی مواد ریز و درشت را در اراضی شیب دار به پایین حمل می کند و به این ترتیب می تواند در مسیر خود خسارت جبران ناپذیری وارد سازد که این موارد در استان مازندران در سیلاب یک دهه گذشته تجربه شد.
وی با اشاره به این که سیلهای ویرانگری که هر چند سال یک بار در شمال کشور مشاهده می شود، پیامد فرسایش خاک در جنگل های هیرکانی است ، گفت: جنگلها و مراتع شمال اغلب در مناطق کوهستانی و پرشیب قرار دارد و با توجه به بارندگی زیاد در شمال کشور، اگر پوشش گیاهی کافی وجود نداشته باشد، نفوذ آب باران در زمین کم میشود و روان آب افزایش مییابد.
رئیس سابق دانشگاه علوم کشاورزی ساری گفت: یکی از مشکلات دیگر استان در سال های اخیر این بوده است که شرایط تشکیل خاک و یا خاک سازی به دلیل کمی بارش، کم و ضعیف شده است و در این شرایط آب و هوایی و اقلیمی فرسایش خاک نیز بیشتر می شود،پس مراقبت از خاک به عنوان امنیت غذایی بسیار باید جدی گرفته شود.
✓ ترویج کشاورزی هوشمند
بهمنیار با بیان این نکته که روند بهره برداری و مدیریت خاک کشاورزی در مازندران سبب شد تا با تهدیدات جدی مواجه شویم، تصریح کرد: در این شرایط نکات سیاسی ، احساسی و غیر علمی نباید به هیج عنوان متوجه تهدیدات خاک مازندران شود .
وی محرک های فرسایش خاک در مازندران را کاربری اراضی ، کشاورزی و اقلیم و توپوگرافی دانست و گفت: فرسایش توده ای خاک را باید با رعایت مقولات علمی کم کنیم.
این استاد دانشگاه تاکید کرد که جاده سازی، تراس بندی بدون محاسبه ، قطع بی رویه درختان جنگلی و تصرف به بستر و حریم رودخانه ها در مازندران باید متوقف شود.
وی فرسایش کنار رودخانه در مازندران را خطرناک توصیف کرد و گفت: در سال های اخیر شاهد سیلاب جدی در دشت و جلگه هستیم و این ناشی از رسوبات ناشی از فرسایش خاک توده ای از نوع جریان گل است.
استاد دانشگاه کشاورزی ساری به اهمیت خاک ورزی به ویژه شخم و شیار و به کار گیری ماشین آلات کشاورزی در جلوگیری از فرسایش خاک مازندران اشاره کرد و گفت: کاهش عمق شخم، کم کردن تعداد تردد ماشین آلات به زمین کشاورزی ، عملیات خاک ورزی ، گسترش کشاورزی حفاظتی ، کشت بر روی خطوط تراز و تراس ها از راهکارهای کاهش فرسایش خاک است.
بهمنیار انتقال یافته های علمی کشاورزی به کشاورزان و تولید کنندگان در مازندران را کند توصیف کرد و گفت: با توجه به این که اقتصاد و در آمد مردم استان بر پایه کشاورزی است ، ارزیابی تناسبی زمین به نسبت ارزش و درآمد همواره باید مورد توجه مسئولان قرار بگیرد تا پایداری خاک را با کشاورزی علمی داشته باشیم.
وی با بیان این که منابع محدودیت آب و خاک را در مازندران داریم، تاکید کرد: باید کشاورزی هوشمند را در دستور کار قرار بدهیم و گام نخست در کشاورزی هوشمند نیز حفاظت از خاک است.
✓ لزوم مدیریت مشارکتی منابع طبیعی و توسعه پایدار روستایی با اجرای طرح ترسیب کربن
خطر گسترش پدیده بیابان در مازندران سبب شد تا اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان منطقه ساری بدنبال گرفتن مجوز برای راه اندازی یک واحد بیابان در این اداره کل باشد، موضوعی که معاون فنی و آبخیزداری حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – ساری آن را تایید کرد.
اسماعیل مختارپور با اشاره به تغییرات رژیم بارش های مازندران که سبب ایجاد حفره و دره های عمیق ناشی در مناطق بالا دست شده است، گفت: متاسفانه تغییرات اقلیمی در کمتر از یک دهه کاملا ملموس است، این که مازندران با تنش آبی و سیلاب غیر فصلی و با پدیده بیابان مواجه شود، نمونه های بارز آن است.
وی یکی از راه ها برای مقابله با پدیده بیابان زایی را اجرای طرح «ترسیب کربن» دانست و توضیح داد: این طرح در منطقه بهشهر در سطح ۲۰ هزار هکتار در حال اجرا است.
معاون فنی و آبخیزداری حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران – ساری تصریح کرد: در حال حاضر طرح «ترسیب کربن» را در منطقه بهشهر در دست اجرا داریم که یک پروژه نسبتا موفقی است تا بتوانیم شرایط مان را در این منطقه بهبود ببخشیم و اگر این روند موفقت آمیز باشد درصدد هستیم تا به سایر بخشهای بیابانی استان، تعمیم دهیم.
به جذب دی اکسید کربن اضافی جو توسط اندام هوایی و زیرزمینی گیاهان مرتعی به منظور کاهش اثرات سوء پدیده گرمایش زمین، ترسیب کربن گفته می شود؛ این پروژه بین المللی مبتنی بر توسعه پایدار روستایی، بهبود معیشت مردم محلی و نیز مدیریت مشارکتی منابع طبیعی است.
مختارپور با بیان این که نتایج اجرای طرح ترسیب کربن در بهشهر نشان داده است که اگر اکوسیستم جنگلی از دخالت های انسانی در امان باشد، نقش بسزایی در اندوخته بلند مدت کربن دارد ،گفت: از طرفی شرایط کشاورزی زراعی و باغی در منطقه نیز سبب شد تا خاک جنگل و مراتع دچار آسیب جدی شود.
وی ادامه داد: به طور یقین با انجام مدیریت تلفیقی نظیر زراعت چوب و چراگاه ، جلوگیری از ورود بیش از حد دام و انجام حصار کشی علاوه بر ارتقا شاخص کیفیت خاک و تنوع گونه های بومی، جنگل و مرتع به حالت اول خود برگشت خواهد کرد.
این کارشناس آبخیزداری مازندران تصریح کرد: اگر اراضی تحت اجرای طرح ترسیب کربن به درستی و مطابق با اصول فنی با همکاری روستاییان مدیریت شود، کیفیت حاصلخیزی خاک و تولیدمحصول و در نتیجه ترسیب کربن افزایش خواهد یافت.
مختارپور تاکید کرد: شاید غیرقابل باور باشد که ما به طور جدی در استان مازندران با مقوله فرسایش خاک مواجه هستیم و اهمیت موضوع فرسایش خاک در دنیا به حدی رسیده است که همایشهای ۱۰ روزه با حضور رهبران دنیا برای آن برگزار میشود؛ چرا که واقعیت آن است که اگر این منابع بسیار ارزشمند و مواهب خدادادی را از دست دهیم و این روال ادامه داشته باشد، زوال و نابودی بشر را در پی خواهد داشت
وی با اشاره به ضرورت بهبود شرایط حال حاضر فرسایش خاک در کشور، افزود: ایران یک کشور با پوشش گیاهی کم است که بخش وسیعی از آن را کویر تشکیل میدهد و بر اساس برآوردهای انجام گرفته میزان فرسایش خاک در کشور حدود ۱۶.۴ تن در هکتار است که عدد خوبی نیست و نیاز است این رقم را تقلیل دهیم
معاون فنی و آبخیزداری حوزه اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران-ساری، خاطرنشان کرد: لذا ضروری است که با اقدامات حوزه آبخیزداری و مشارکت آبخیزنشینان، وضعیت حال حاضر خاک مازندران را بهبود ببخشیم و وضعیت فرسایش خاک را در این استان به حداقل ممکن برسانیم.
مختارپور با اشاره به وسعت حدود ۴۰۰ هزار هکتاری مراتع استان مازندران، بیان کرد: خوشبختانه این عرصهها به لحاظ کیفیت حدود ۷۰ درصد دارای کیفیت خوب، ۲۵ درصد دارای کیفیت متوسط و مابقی را مراتع نامرغوب تشکیل میدهد که نقش بسزایی در کنترل و جذب روان آبها و کاهش رسوبات دارد.
وی با اشاره به لزوم بهبود شرایط مراتع در مازندران، ادامه داد: متاسفانه دامی که وارد مراتع استان میشود بیشتر از ظرفیت مراتع ما است و این تخریب مراتع را در پی دارد که نیازمند مدیریت و ساماندهی است به گونهای که حداقل یا برای دامداران منابع درآمدی دیگری را تعریف کنیم و یا تجمیع دامها را برای اقتصادی بودن فعالیت دامداری در پیش بگیریم
