تیرنگ:
ماه محرم، ماه حماسه و حزن، فرصتی است برای بازخوانی بزرگترین واقعه تاریخ اسلام؛ عاشورا. در این ایام، مسلمانان سراسر ایران با شور و شعور حسینی، به اقامه عزای سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) میپردازند. استان مازندران، با پیشینهای عمیق در فرهنگ علوی، هر ساله میزبان آیینهای ویژه و سنتی عزاداری است که ریشه در اعتقادات، باورهای دینی و آداب و رسوم بومی مردمان این خطه دارد. آنچه این عزاداریها را متمایز میسازد، ترکیب ناب سنتهای محلی با عشق بیپایان به سیدالشهداست؛ آیینهایی چون علمگردانی، قلکشکنی، مجمعهگذاری و تعزیهخوانی که نهتنها بیانگر سوگ و اندوه مردم است، بلکه گواهی از وحدت و همبستگی اجتماعی آنان نیز میباشد. در این ماه، از دل جنگلها تا سواحل خزر، از شهرهای بزرگ تا روستاهای دورافتاده، صدای “یا حسین” بلند است. زبان، گویش و قومیتها در این ماتم یکپارچه میشود و همه یک دل، یک صدا، به یاد عاشورا اشک میریزند. این نوشتار نگاهی دارد به جلوههای عزاداری ماه محرم در مازندران؛ آیینهایی که در دل تاریخ مانده و همچنان زندهاند.
مردم دیار علوی و ولایتمدار مازندران مانند دیگر استانهای کشور، هر ساله در ماه محرم به شیوههای گوناگون، در سالگرد شهادت سرور و سالار شهیدان اباعبدالله الحسین (ع) و یاران با وفایش به سوگواری مینشینند.
آنچه در عزاداری مردم این دیار در ماه محرم بیشتر نمود دارد پایبندی به آداب و رسومی است که از گذشتگان به ارث مانده است و با گام برداشتن در مسیر همان اصول مجالس عزاداری را برگزار میکنند.
✓آئین سیاه پوشان
در ایام محرم، استان مازندران شاهد برگزاری مراسم سیاه پوشان در مکانهای مختلف است. این مراسم شامل برافراشتن پرچمهای عزا و سیاهپوش کردن اماکن مذهبی مانند امامزادهها و بقاع متبرکه میشود. علاوه بر این، پویشهایی مانند سیاهپوش کردن بیمارستانها و مراکز درمانی نیز با حضور هیئتهای مذهبی و بسیجیان برگزار میشود.
مراسم سیاهپوشان و نواختن عزای حسینی هرساله در آستانه ماه محرم برپا میشود.
حکایت دست و سینه، سنج و زنجیر، طشت و آب روایتگر ماجرایی است که بیش از ۱۴۰۰ سال همهساله در سینه تاریخ میپیچد و بوی سیب و حرم حبیب دوباره فضای شهر را عطرآگین کرده است.
کوچهها را که قدم میزنی از شهر و روستا تا دورترین آبادی این دیار حرف و کلام یکی است، محرم حسابش با همه آئینها جداست، ایرانِ سیاهپوش در محرم حال و هوایش یکی است، غرب و شرق و شمال و جنوب ندارد، ترک و لر و کرد و بلوچ و ترکمن و عرب هم ندارد، اینجا همه لهجهها و زبانها و اقوام، حسین (ع) را صدا میزنند.
آئینهای سنتی عاشورایی روایت گر عاشقانهای حزنانگیز از مردمان ایران است، عاشقانهای که گاه سرتاپای اهالی این دیار را در خاک و «گِل» فروبرده تا هر عزاداری زمزمه کند: آب حیات من است خاک سر کوی تو.
روایت این عاشقانه از روزها قبل از عاشورا شروع میشود، از ایامی که همهچیز مهیای عرض ارادتی دیگر است. خیمهها در شهر پا میگیرد؛ دیوارها و خیابانها سیاهپوش میشوند و نوحههای محلی تا روستاهای دورافتاده ضجه میزنند.
یک خادم مسجد در مازندران با بیان اینکه سیاه پوشان مسجد روستا از چند روز گذشته شروع شده است، افزود: امسال آئینهای عاشورایی را با شور و حال بیشتری برگزار میکنیم.
شمسعلی نوایی در گفت وگویی با بیان اینکه عشق به امام حسین (ع) در دل و جان ما ریشه دارد، با محکوم کردن جنایت رژیم غاصب صهیونیستی ادامه داد: ترقه پراکنی های دشمنان نمیتواند ما از عشق و ارادت به سالار شهیدان و برپایی آئینهای عزا باز دارد.
✓آئینهای عاشورایی مازندران
در استان مازندران قلک شکنی از آئینهای ویژه ماه محرم است که هرساله همزمان با آغاز این ماه در برخی شهرهای استان برپا میشود و مراسم با پهن کردن پارچههای سبز در وسط حسینیه، چیدن قلکها و با نشستن افراد بزرگ و کوچک دور این پارچه شروع میشود که در ابتدا دو قلک سفالی توسط پیر غلامان شکسته و مابقی قلک پلاستیکی توسط مردم پاره میشود و شروع به شمارش نذورات جمعآوریشده میکنند.
طبق این آئین سنتی هرساله از شب اول محرم تا اربعین حسینی به مدت ۴ روز قلکهایی برای نذورات و کمکهای مردمی بین اهالی توزیع میشود و کمکهای مردمی صرف نذورات خرج شب هفتم ماه محرم و هزینههای جاری میشود.
✓عَلم رخت دِکاردن
مردم مازندران پیش از آغاز ماه محرم علمهایی را که در پشت بام تکایا قرار دادهاند به حیاط تکیه یا مساجد میآورند و علمها را با پارچه سفید میپوشانند و بدین صورت رسم علم رخت دِکاردن (دکاردن در گویش مازندران به معنی پوشیدن است) را بجا میآورند.
این علمها از روز هفتم به محلات مختلف و درب منازل روستاییان برده میشود.
آئینهای کرب زنی، علمگردانی، منبرکشی، فرمازنان، گره بندی، حسین حسین سرهادیم صداره (با صدای بلند حسین حسین بگوییم) و تعزیه تلاونگ (تعزیه خروسخوان) ازجمله آئینهای عاشورایی مازندران است که در فهرست آثار ملی ناملموس کشور ثبت شده است.
آئینهای عاشورایی مازندران همزمان با دهه اول محرم کلید میخورد و ازجمله مراسم سنتی عزاداری و سوگواری مازندرانیها برگزاری مراسم تعزیه «شبیهخوانی» که یکی از نمایشهای معتبر ایرانی با مضامین واقعه کربلا و شهادت امام حسین (ع) است در بیشتر روستاها و شهرها اجرا میشود و از دیگر مراسم مردم عزادار، تشکیل دستههای عزاداری و سینهزنی و زنجیرزنی بالباسهای مختلف همدست در سنین کودکان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان است.
✓مَجمَعه گُذاری
مَجمَعه گُذاری از جمله همین رسمهای اطعام دهی همگانی در مازندران است با قدمت ۲۰۰ ساله در مناطق شرقی مازندران اجرا میشود. این آئین بیشتر در روستاهای مناطق کوهستانی و ییلاقی مازندران برگزار شده، اما مشهورترین و جا افتادهترین شیوه مجمع گذاری استان، مربوط به روستای کوهستان از توابع شهرستان بهشهر است.
در این آئین، خانمهای روستایی غذاهای مختلفی برای پذیرایی از عزاداران حسینی در روزهای تاسوعا و عاشورا تدارک دیده، و سپس غذاها را داخل سینی بزرگی به نام مجمعه قرار داده و در حسینیه و محل عزاداری، از عزاداران پذیرایی میکنند.
مجمعههای حاوی غذا، ابتدا در آشپزخانه حسینیه یا مسجد جمع آوری و پس از عزاداری و اقامه نماز ظهر، هر مجمع میان ۲ تا ۴ نفر از عزاداران قرار داده میشود.
البته به غیر از این رسم در برخی مناطق مازندران در روز تاسوعا اطعام دهی به شیوه خاص خودش اجرا میشود به طوری که در این روز اهالی روستا با باز گذاشتن درب منازل خود میزبان عزاداران حسینی هستند و اطعام دهی را در منزل خود انجام میدهند.
✓سخن پایانی
آیینهای محرم در مازندران، بازتابی ژرف از ایمان، فرهنگ و هویت مردمان این سرزمین است؛ آیینهایی که همزمان با حفظ اصالت، همواره با شور و خلوصی ستودنی برگزار میشوند. استمرار این مراسمها نه تنها نشاندهندهی عشق مردم به اهل بیت (ع) است، بلکه پلی میان نسلهای گذشته و امروز برای انتقال فرهنگ عاشورایی محسوب میشود. از سیاهپوشی اماکن گرفته تا سنتهای منحصر بهفردی چون قلکشکنی و مجمعهگذاری، همه حکایت از زنده بودن فرهنگ دینی در بستر زندگی اجتماعی مردم دارد. این آیینها صرفاً مراسمی آیینی نیستند، بلکه تجلی پیوند قلبی و معرفتی مردم با نهضت کربلا هستند؛ نهضتی که پیام آن هنوز جاری است: ایستادگی در برابر ظلم، پاسداری از حق و عدالت، و فداکاری در راه ایمان. در دنیای امروز که بسیاری از سنتها رو به فراموشیاند، پویایی و پایداری آیینهای عاشورایی مازندران، گواهی است بر پویایی فرهنگی مردمی که محرم را نه فقط سوگ، بلکه فرصتی برای تزکیه نفس و انسجام میدانند.
