تیرنگ، الهام دهقان:
استان مازندران با داشتن کیلومترها نوار ساحلی در جنوب دریای مازندران، یکی از مرکزیترین نقاط ایران برای توسعه اقتصاد دریامحور به شمار میرود. در دهههای اخیر، نگاه به اقتصاد مبتنی بر خشکی، بار اصلی توسعه استان را به دوش کشیده، اما امروز کارشناسان و سیاستگذاران بر این باورند که آینده مازندران هم در جنگل و کشاورزی، و هم در دریا رقم خواهد خورد؛ دریایی که ظرفیتهای آن بخش کوچکی از توان واقعی خود را در اقتصاد استان نمایان کرده است.
✓دریای مازندران؛ شاهراه شمالی ایران و دروازه تجارت اوراسیا
دریای مازندران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه خود، حلقه اتصال ایران با کشورهای حوزه قفقاز، روسیه، آسیای میانه و مسیر ترانزیتی شمال–جنوب است. این موقعیت، مزیت بزرگی برای استان مازندران ایجاد کرده و سواحل استان را به یکی از قطبهای بالقوه تجارت دریایی کشور تبدیل کرده است. بنادر مهمی مانند امیرآباد، نوشهر و فریدونکنار میتوانند با توسعه زیرساختها، نقش مهمتری در اقتصاد ملی و منطقهای ایفا کنند.
بندر امیرآباد امروز یکی از پیشرفتهترین بنادر کشور در حوزه دریا است و با اتصال به شبکه ریلی، موقعیت ممتاز در کریدور شمال–جنوب دارد. افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری، ایجاد مناطق پسکرانهای، زنجیره لجستیک و صنایع پشتیبان، از جمله برنامههایی است که در سالهای اخیر سرعت گرفته و این بندر را به نقطه ثقل اقتصاد دریامحور مازندران تبدیل کرده است.
✓صید و آبزیپروری؛ صنعتی با ظرفیت چند برابر رشد
یکی از ستونهای اقتصاد ساحلی مازندران، صنعت صید و آبزیپروری است. با وجود سابقه طولانی صید ماهیان خاویاری و استخوانی، بهرهبرداری سنتی باعث شد این صنعت در دورههایی با کاهش ذخایر و تهدیدهای زیستمحیطی روبهرو شود. اکنون سیاستگذاران به سمت «اقتصاد مدرن آبزیپروری» حرکت کردهاند؛ یعنی پرورش ماهی در قفس، تکثیر مصنوعی گونههای ارزشمند، توسعه مراکز فرآوری و صادرات.
به گفته کارشناسان، در صورت مدیریت علمی ذخایر و کنترل صید غیرمجاز، ظرفیت تولید و صادرات محصولات شیلاتی مازندران در چند سال آینده میتواند چند برابر شود. توسعه صنایع جانبی مانند بستهبندی، سردخانه و صادرات محصولات فرآوریشده نیز میتواند ارزش افزوده قابلتوجهی ایجاد کند.
✓گردشگری دریایی؛ ظرفیت بلاتکلیف
گردشگری دریایی در مازندران همچنان کمتر از حد واقعی خود توسعه یافته است. استفاده محدود از کشتیهای تفریحی، فقدان اسکلههای گردشگری استاندارد، نبود خطوط کروز ساحلی و کمبود زیرساختهای فرهنگی و خدماتی مدرن، باعث شده سهم اقتصاد گردشگری ساحلی مازندران از ظرفیت واقعی خود بسیار کمتر باشد.
با این حال، تجربههای موفق اخیر در راهاندازی کشتیهای تفریحی نشان داده که اگر زیرساختها توسعه یابد، مردم و گردشگران استقبال گستردهای خواهند داشت. فعالسازی مسیرهای گردشگری دریایی بین بنادر استان، ایجاد مسیرهای رفتوبرگشت با کشورهای ساحلی و توسعه خدمات جانبی میتواند مازندران را به قطب گردشگری دریایی در شمال کشور تبدیل کند.
✓چالشهای محیطزیستی؛ معادله سخت توسعه و حفاظت
اقتصاد دریامحور بدون توجه به محیطزیست، نه پایدار است و نه قابل استمرار. دریای مازندران از نظر اکولوژیکی بسیار حساس است و ورود فاضلابها، رسوبات، آلودگیهای صنعتی و صید غیراصولی از بزرگترین تهدیدهایی هستند که آینده این دریا را تحت تأثیر قرار میدهند.
مازندران در سالهای اخیر برنامههای گستردهای برای مدیریت پسماند، کنترل آلودگیهای ساحلی و احیای گونههای در خطر اجرا کرده اما هنوز فاصله زیادی با شرایط مطلوب وجود دارد. کارشناسان تأکید میکنند که توسعه بنادر، صنعت گردشگری و پروژههای ساحلی باید زیر سایه «طرح آمایش دریایی» انجام شود تا هم اقتصاد رشد کند و هم طبیعت آسیب نبیند.
✓اقتصاد نوآورانه؛ فناوریهای نوین در خدمت دریا
یکی از رویکردهای جدید که در سالهای اخیر در دستور کار دولت و استان مازندران قرار گرفته، استفاده از فناوریهای دانشبنیان در حوزه دریا است. از پهپادهای پایش ساحلی گرفته تا سنجشازدور، ردیابی آلودگی و مدیریت هوشمند کشتیرانی، فناوری میتواند موتور محرک تحولی جدید در اقتصاد ساحلی باشد.
شرکتهای دانشبنیان مازندران اکنون در حوزه ساخت تجهیزات پایش آلودگی، طراحی سیستمهای ناوبری کوچک، بهبود روشهای تکثیر ماهی و ایجاد سامانههای هوشمند تحلیل دادههای ساحلی فعال شدهاند. اگر این مسیر حمایت شود، میتواند مازندران را به قطب فناوری دریایی کشور تبدیل کند.
✓فرصتهای آینده؛ از کریدورهای جهانی تا اقتصاد محلی
به باور تحلیلگران، آینده اقتصاد مازندران به شدت وابسته به میزان سرمایهگذاری در بخش دریا خواهد بود. کریدور شمال–جنوب که ایران را به روسیه و اروپا متصل میکند، یکی از شاهراههای تجاری قرن آینده خواهد بود و مازندران در قلب آن قرار دارد. تقویت امیرآباد و نوشهر در نقش «هابهای تجاری»، ایجاد زنجیره لجستیک، راهاندازی مناطق آزاد یا ویژه اقتصادی ساحلی، توسعه صنایع شیلاتی، بهرهگیری از گردشگری دریایی و حفاظت از محیطزیست در کنار فناوریهای نوین، میتواند اقتصاد استان را وارد مرحلهای جدید کند.
✓سخن پایانی
مازندران، استانی با طبیعتی بینظیر و اقتصادی عمدتاً مبتنی بر کشاورزی و خدمات، امروز در آستانه یک تغییر راهبردی قرار گرفته است؛ تغییری که موتور آن «اقتصاد دریامحور» است. دریا نهتنها یک منبع طبیعی، بلکه یک فرصت تاریخی برای استان است؛ فرصتی برای اتصال به اقتصاد منطقه، ایجاد شغل پایدار، رشد تجارت، توسعه گردشگری و تقویت امنیت غذایی.
اگر این مسیر با مدیریت علمی، سرمایهگذاری هدفمند و حفاظت هوشمندانه از محیطزیست دنبال شود، مازندران میتواند در سالهای آینده به یکی از مهمترین قطبهای اقتصاد دریایی کشور و منطقه تبدیل شود.
