تیرنگ، رضا شریعتی
كشت نيشكر به عنوان يكى از محصولات عمده كشاورزى و كالاهاى استراتژيك، قدمتى كهن در ايران دارد.
تاريخچه و اهميت كشت نيشكر در مازندران را از نوشتههاى مرحوم محمدحسن خان اعتمادالسلطنه مىتوان پى برد كه از دبيران و منشيان معروف عهد ناصرى است. او در كتاب خود در سال ۱۲۶۷ هجرى قمرى مى نويسد: «شكر مازندران را به طورى تصفيه كردند كه مانند شكر هندوستان شد» اين مرحوم در ذيل فعاليتهاى سال بعد يعنى سال ۱۲۶۸ در بند ۷ مىنويسد: (كارخانه شكرسازى در ميدان ارگ سارى تمام شده در اوايل شعبان، قند سفيدى از شكر سرخ آنجا ريختند).
در ذيل سنه ۱۲۷۰ اشاره مىكند: (حاجى محمدتاجر تبريزى برحسب امر اولياى دولت عليه براى اكتساب صنعت بلورسازى، شكرسازى، ريخته گرى، آهنگرى و چيلانگرى به پطرزبورگ رفته و مراجعت كرده و مورد تفقدات امناى دولت شدند و مقرر شد عجالتاً براى ۲ دستگاه چرخ دستى كاغذسازى كه همراه آوردهاند كارخانه ساخته و چرخ راه بيندازند. به محمودخانه (جناب ناصرالملك) مصلحت گذار مقيم سنت پطرزبورغ نوشتند كه دو دستگاه ديگر از همان چرخ كاغذسازى خريده ارسال كند و حاجى مشاراليه مازندران رفته كه بناى كارخانه شكر را در آنجا بنمايد و در اين اوان شكر سفيد مازندران آوردند كه بهتر از شكر خوب هندى بود).
همچنين جزو اسناد وزارت خارجه ايران سندى است كه ميرزاتقى خان اميركبير در سال ۱۲۶۸ براى ميرزاجعفرخان مشيرالدوله نوشته و در آن اشاره به شكر مازندران و توجه به كشت نيشكر در خوزستان كرده است، در قسمتى از آن نامه، ميرزاتقى خان با اشاره به يادآورىهايى كه به شاهزاده خانلر ميرزا احتشام الدوله حكمران خوزستان در مورد كشت نيشكر كرده.
خطاب به ميرزا جعفر خان مشيرالدوله مىنويسد: «همچنين در باب عمل آوردن نيل و نيشكر به نواب معزلى اليه تأكيدات اكيده نوشتهام و قرار دادهام كه اگر تخم نيشكر در آن جا نباشد بزودى بنويسند كه از مازندران بفرستيم، چنانچه شكر مازندران را در همين سال اول در سفيدى و صفا به درجه شكر هندوستان رساندند و حالا خروار خروار براى فروش مىآورند. آن مخدوم، نيز در آنجا تشويق و ترغيب كند كه شكر و نيل هر دو را عمل آورده و به درجه كمال برسانند، به قدر يك من از شكر مازندران براى نمونه نزد آن مخدوم فرستادم كه خود به رأى العين مشاهده كند، لله الحمد كارخانه آن راه افتاده و عمل رواج تمام يافته است. اميدوارم كه در هر باب توجه خاطر همايون از مراقبت چاكران شوكت ابد مقرون كافى باشد. والسلام.»
(نقل از مجموعه شماره ۴۲۶ كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ص ۲۵۶)
نیشکر یا همان شکر لَلِه حاصل دست رنج کشاورزان مازندرانی است. شغلی که شهر بهنمیر و در روستای ریکنده قائم شهر قدمتی بیشتر از یک قرن دارد و مازندرانیها سالهاست با این نیها، کام مردم را شیرین میکنند.
به طوری که از هر ١٨٠ لیتر آب ساقه در دیگهای فراوری تقریبا ٣٠ کیلوگرم شکر سرخ تولید میشود.
مازندران بعد از خوزستان رتبه دوم کشور را در تولید این محصول دارد.
تاریخی بودن این فعالیت کشاورزی در روستای ریکنده باعث آن شد تا ثبت ملی شود. و در گذر زمان تلاش های بسیاری از سوی اهالی روستا برای حفظ و پاسداشت این میراث معنوی ملی انجام شد که اکنون کام مردم از آن شیرین شده است
رئیس شورای اسلامی روستای ریکنده در تشریح فعالیتهای نیشکرکاران این روستا گفت : در حال حاضر حدود ۷۰ هکتار از زمینهای کشاورزی این روستا به کشت نیشکر اختصاص دارد و از هر یک هزار متر مربع ۶۰۰ تا ۷۰۰ کیلو محصول برداشت می شود
بهرام واگذاری افزود: نیشکر از سالهای قبل جزو اصلیترین محصولاتی بود که در اراضی کشاورزی روستای ریکنده کشت می شد اما طی سالها به دلایلی از جمله بی رونق بودن بازار فروش آن برای مدتی کشاورزان روستا رغبتی به کشت این محصول نداشتند و سطح زیر کشت کاهش یافت.
وی ادامه داد: اما طی سالهای اخیر با انجام اقدامات رسانهای و تبلیغاتی و حتی برگزاری جشنوارههای مختلف معرفی برند نیشکر ریکنده به شهروندان در اقصی نقاط مازندران و حتی کشور اکنون این روند نزولی کشت محصول تغییر کرده است و افزایش سطح زیرکشت را شاهد هستیم.
رئیس شورای اسلامی روستای ریکنده گفت :به طوریکه سطح زیر کشت با افزایش ۲ برابری از ۳۵ به ۷۰ هکتار رسیده است و اهالی بیشتری از این روستا به کشت نیشکر مشغول هستند.
وی با اشاره به اینکه اقدامات انجام شده برای احیا و رونق کشت نیشکر در ریکنده تنها به تبلیغات و اطلاعرسانی خلاصه نشده و مسائل فنی در زمینه کشت آن نیز مورد توجه قرار گرفته است، اظهار داشت: هرچند نیشکر گیاه آب دوست است اما مداوم ماندن در آب باعث جذب شوری و املاح زمین میشود که از کیفیت محصول میکاهد.
واگذاری ادامه داد: در کلاسهای آموزشی کشاورزان روستا طریقه ارتقای کیفی نیشکر با اجرای آبیاری قطرهای آموزش داده شد و بخش بیشتری از زمینهای کشاورزی منطقه از این طریق آبیاری میشود و کیفیت نیشکر نیز افزایش یافته است.
وی با تاکید بر اینکه شکر قرمز تولید ریکنده کیفیت و طعم بسیار خوبی دارد، اظهارداشت:به طوریکه در دی و بهمن به عنوان ماههای استحصال شکر قرمز روستا مملو از جمعیت از شهرها و استانهای مختلف برای خرید آن است و حتی بخشی از این محصول به بازارهای عراق نیز ارسال میشود.
رییس شورای اسلامی روستای ریکنده اضافه کرد:برغم کیفیت بالای محصول تولیدی روستا و مشتریانی که از اقصی نقاط کشور در زمان استحصال شکر به روستا میآیند اما حمایتهای لازم برای نوسازی و بازسازی کارگاه های فرسوده نیشکر نمیشود.
واگذاری با اشاره به موضوع تجاری سازی شکر قرمز ریکنده و عرضه در بازارهای مختلف گفت: براساس دستور استاندار مازندران برای این منظور اخذ مجوز در قالب شرکت تعاونی با محوریت دهیاری روستایی در دستور کار قرار گرفت تا از این طریق فرآوری محصولات اولیه شیره شکر و تبدیل آن به شکر قرمز و عرضه به بازارها انجام شود اما سنگ اندازیهای اداری باعث شده تا پیگیریها در این زمینه به نتیجه نرسد.
وی ادامه داد: با وجود این مشکلات با تهیه طرح توجیهی گردشگری ریکنده براساس شکر قرمز و ارائه آن به فرماندار قائمشهر اقدامات در این زمینه در حال انجام است تا این روستا همانگونه که شکر قرمز آن به عنوان یک میراث ملی ثبت شده است به عنوان قطب گردشگری نیز ثبت شود.
رییس شورای اسلامی روستای ریکنده اعلام کرد:برای این منظور یکی از زمینهای ورزشی بلااستفاده روستا به متراژ هفت هزار متر مربع برای کشت نیشکر اختصاص یافته است تا طرحها و برنامههای گردشگری در این خصوص اجرا شود.
وی گفت: با پیگیریهای انجام شده در ۲ سال اخیر با حمایتهای ویژه بنیاد برکت به ۴۵ نفر از کشاورزان و تولیدکنندگان شکر قرمز تسهیلات پرداخت شد که این امر باعث شده تا ۳۰ تا ۴۰ درصد تجهیزات و فضاهای کارگاهی بروزرسانی شد.
واگذاری افزود :با اختصاص این میزان تسهیلات بانکی تجهیزات برخی کارگاهها صنعتی شد و فضای سنتی آنها نیز بهداشتی شده است.
وی ادامه داد : برای دریافت مجوز سیب سلامت از وزارت بهداشت به فضای کارگاهی بزرگ تر با امکانت بهداشتی کاملتر نیاز است برای این منظور به تسهیلات ۲ تا سه میلیارد ریالی نیاز است تا این امر فراهم شود.
به گفته رئیس شورای اسلامی روستای ریکنده پارسال با حمایت فرماندار شهرستان قائمشهر به ۱۰ تا ۱۲ نفر از افراد زیر پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) که به این شغل فعالیت داشتند، تسهیلات پرداخت شد که آنها موفق به بهسازی و مناسب سازی فضای کاری خود شدند.
وی بر زمین نماندن تلاشها برای احیای و رونق دوباره شکر قرمز در مازندران و به ویژه روستای ریکنده در قائمشهر را منوط به همراهی و حمایت مسوولان در پرداخت تسهیلات کم بهره و نیز تسریع روند اداری انجام کارها دانست.
✓ سخن پایانی
آنچه امروز در روستای ریکنده مشاهده میشود، نمونهای روشن از ظرفیتهای مغفولمانده روستاها در حوزه کشاورزی، صنایع تبدیلی و گردشگری است؛ ظرفیتی که با برنامهریزی هدفمند و حمایت مؤثر میتواند به یک فرصت پایدار اقتصادی تبدیل شود. افزایش دو برابری سطح زیرکشت نیشکر، استقبال دوباره کشاورزان از این محصول و ارتقای کیفیت شکر قرمز تولیدی، نشان میدهد که اقدامات رسانهای، آموزشی و فنی انجامشده مسیر درستی را طی کرده است. استفاده از روشهای نوین آبیاری مانند آبیاری قطرهای، علاوه بر کاهش مشکلات ناشی از شوری و املاح خاک، نقش مهمی در بهبود کیفیت نیشکر و افزایش بهرهوری داشته است.
از سوی دیگر، استقبال گسترده خریداران از نقاط مختلف کشور و حتی صادرات بخشی از شکر قرمز ریکنده به بازارهای خارجی، بیانگر ظرفیت بالای این محصول برای ورود به چرخه تجاریسازی و برندینگ ملی و فراملی است. با این وجود، فرسودگی کارگاهها، پیچیدگیهای اداری، کندی روند صدور مجوزها و کمبود تسهیلات کمبهره، همچنان از مهمترین موانع پیشروی تولیدکنندگان به شمار میرود؛ موانعی که در صورت بیتوجهی، میتواند روند رو به رشد فعلی را با وقفه مواجه کند.
حمایتهای انجامشده از سوی نهادهایی مانند بنیاد برکت، فرمانداری و پرداخت تسهیلات به کشاورزان و اقشار تحت پوشش کمیته امداد، گامهای مؤثری در مسیر نوسازی تجهیزات، بهداشتیسازی فضاهای کارگاهی و ایجاد اشتغال بوده است، اما برای دستیابی به اهداف بزرگتری همچون اخذ مجوز سیب سلامت، توسعه صنایع تبدیلی و ثبت ریکنده بهعنوان قطب گردشگری شکر قرمز، نیاز به حمایتهای گستردهتر و تسریع در فرآیندهای اداری احساس میشود.
بیتردید، احیا و تداوم رونق شکر قرمز ریکنده، نهتنها به حفظ یک میراث ملی کمک میکند، بلکه میتواند الگویی موفق از پیوند کشاورزی، صنعت و گردشگری روستایی در مازندران باشد؛ الگویی که تحقق آن در گرو همدلی مسئولان، حمایت عملی دستگاهها و اعتماد به توانمندی تولیدکنندگان بومی است.
