تیرنگ:
جنگلهای هیرکانی با گستره حدود ۱.۹ میلیون هکتار از آستارا در شمال استان گیلان آغاز میشود و تا گُلی داغی در شرق استان گلستان به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر پراکنش دارد بخشی کوچکی از جنگلهای هیرکانی هم معادل ۲۰ هزار هکتار در کشور آذربایجان قرار دارد.
در خطه شمال کشور، استان مازندران دارای بیش از یک میلیون هکتار عرصه جنگلی معادل ۵۳ درصد کل جنگلهای شمال کشور است، در حالی که ۲ استان دیگر شمال گلستان و گیلان فقط ۴۷ درصد از وسعت جنگلی شمال کشور دارند و این نسبت در ثبت جنگلهای هیرکانی حفظ شده است به طوری که از ۱۲ لکه جغرافیایی ثبت شده در میراث جهانی یونسکو ۶ لکه مربوط به مازندران است.
کارشناسان امور بازنگری و اصلاح قوانین، پیش آگاهی از وضعیت جنگلهای کشورهای همسایه، اصول خودکنترلی با نگرش اکولوژیکی، آموزش، پژوهش، برنامه ریزی هدفمند و اصولی، پای کار آمدن دیگر دستگاههای اجرایی در حفاظت این اکوسیستم طبیعی، تقویت امکانات و تجهیزات و اعتبارات را از جمله راهکارهای مدیریت رفع چالشهای فراروی جنگلهای شمال برشمردند.
کارشناسان میگویند که قدمت جنگلهای شمال ایران به حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون سال قبل بر می گردد و دارای ۹۰ گونه درختی و ۲۱۱ گونه درختچهای و هزار و ۵۵۸ گونه علفی و بوتهای است، مساحت این عرصهها در حدود یک درصد جنگل های اروپاست ولی تعداد گونههای آن ۱۶ درصد گونههای موجود در کل قاره اروپاست
این مقایسهها نشان می دهد جنگل های هیرکانی در شمال ایران با وجود مساحت کم، تنوع گونه ای بسیار زیادی دارد و از این نظر و به دلیل تنوع زیستی و گستردگی ذخایر ژنتیکی، شایسته حفاظت و حراست و تحقیقات بیشتری است که با تهیه طرح مدیریت پایدار همه نگرانی های فراروی این عرصه برطرف خواهد شد.
در همین پیوند قانون تنفس جنگل تصویب شد که بر اساس این قانون که از اواخر سال ۹۵ به اجرا درآمد و از سال ۹۸ هم با اتمام قرارداد تمامی شرکت های فعال بهره بردار، هرگونه بهرهبرداری تجاری و صنعتی از چوب جنگل های کشور ممنوع شد.
طرح مدیریت پایدار جنگل های شمال تاکنون به گفته کارشناسان به دلایلی از جمله مشکل اعتباری و اطلاع رسانی ناقص برای مسوولان منطقه ای و مانع تراشی توسط عده ای به سرانجام نرسیده است در حالی که صاحبنظران امر معتقدند اگر این طرح عملیاتی شود به طور قطع با کاربری های که برای این طرح در نظر گرفته شده چون مدیریت طرح با دولت و مدیریت پروژه ها با مردم است، زندگی مردم متحول خواهد شد.
دست اندارکاران امر می گویند این طرح با توجه به مباحث اعتباری، کمبود لجستکی و نیروی انسانی حداقل پنج سال زمان نیاز دارد.
از همه توان برای اتمام طرح کمک میگیریم
در این پیوند، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت: تدوین طرح مدیریت پایدار (طرح جایگزین) جنگلهای شمال در صورت استفاده از تمام ظرفیتها، پنج سال به طول خواهد انجامید.
نقی شعبانیان افزود: اگر همه ظرفیتهای خود را به کار بگیریم، برای ۱۰۴ حوضه آبخیز عرصههای شمال بر اساس دستورالعملی که وجود دارد، پنج ساله طرح تهیه میکنیم. یعنی از ۱۴۰۲ تا پنج سال تدوین این طرح طول خواهد کشید.
وی خاطرنشان کرد: ما برای ۱۹ حوضه آبخیز کار را شروع کردیم و تهیه طرح برای هر حوزه ۲ سال طول میکشد. سال ۹۶ که طرحهای جنگلداری متوقف شد، قرار بود طرحهای مدیریت پایدار تهیه بشود که نشد.
شعبانیان تصریح کرد: مهمترین دلیلش شاید بحث اعتباری بود اما در این رابطه کم توجهی هم شده است، ترکیبی از کمبود منابع و بیتوجهی باعث شده است که ۶ سال از تصویب قانون توقف بهرهبرداری در جنگلهای شمال بگذرد اما طرح جایگزین آماده نشده است.
وی با اشاره به اقدامات انجام شده برای تدوین طرح جایگزین یادآور شد: تاکنون طرح نیمه تفضیلی آماده شده است. طرح نیمه تفضیلی فقط بر اساس توان اکولوژیکی، پهنهبندی عرصه را مشخص کرده و تعیین میکند که یک عرصه برای حفاظت، گردشگری و… مناسب است. با تکمیل طرح نیمه تفضیلی اطلاعات خوبی در اختیار ما قرار گرفت.
معاون امور جنگل سازمان منابعطبیعی بیان کرد: در طرح تفضیلی، بر اساس کاربری که برای عرصه تعریف شده است، باید برنامه ارائه شود و سختترین قسمت کار مربوط به تدوین این طرح است.
وی اضافه کرد: در زمان حاضر برای ۱۹ حوضه آبخیز تدوین طرح تفضیلی را آغاز کردهایم. توان کشور شاید این اجازه را به ما ندهد که یکساله برای تمام جنگلهای شمال طرح تفضیلی تهیه شود.
شعبانیان با تاکید بر اینکه اکنون برای تدوین طرحهای مدیریت پایدار جنگل از تمام توان کشور استفاده میشود، افزود: در این مسیر از کمک شرکتهای خصوصی، دانشگاههای شمال و مراکز تحقیقاتی بهره میبریم. بخشی از توان کارشناسی سازمان منابعطبیعی نیز در خدمت این طرح قرار گرفته است.
به گفته وی حدود ۱۲۰ نفر از نیروهای ادارات کل منابع طبیعی در حال آموزش دیدن برای مشارکت در تهیه طرح مدیریت پایدار هستند.
لزوم تامین اعتبار
معاون امور جنگل سازمان منابعطبیعی ادامه داد: امسال برای ۱۹ حوضه تهیه طرح آغاز شده و در سال آینده تدوین طرح برای ۲۵ حوضه آبخیز در دستور کار قرار دارد و بر اساس برنامهریزی انجام شده، اعتبار موردنیاز برای تدوین طرح در ۱۹ حوضه آبخیز از محل درآمدهای اختصاصی که در سازمان وجود داشت تامین شد.
وی اظهارداشت : برای سالهای بعد هم باید شرایط به همین شکل باشد. اگر به هر دلیلی هزینه برای سال بعد تامین نشود، تدوین طرح مدیریت پایدار طی پنج سال، محقق نخواهد شد.
با توجه به این که تهیه طرحهای مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و بر اساس آن بهره برداری از جنگلهای شمال کشور متوقف شده است، سوالی که از سوی صاحبنظران امر مطرح بوده این است که آیا ضمانتی هست که این طرح در این پنج سال گفته شده به انجام برسد؟
شتاب بخشی برای تدوین طرح
در این پیوند، کارشناس ارشد جنگل در غرب مازندران گفت : برای جلوگیری از آسیب های فراروی جنگل نظیر تصرف، تخریب و هر گونه تهدید آتش سوزی، قاچاق چوب، چرای دام ضروری است طرح مدیریت پایدار جنگل های شمال هرچه زودتر تدوین و اجرایی شود.
مهرداد رضاپور در گفت و گویی افزود : تهیه این طرح برای مسوولان کلان کشوری باید در اولویت بوده و اعتبارات مورد نیاز آن را باید تامین کنند تا بیشتر خسران نبینیم.
وی با بیان اینکه طرح ممنوعیت برداشت چوب از جنگل های شمال در سال ۱۳۹۵ مطرح و از سال ۱۳۹۶ اجرایی شد، اضافه کرد : در دهه ۹۰ نگاه به جنگل های شمال یک نگاه اکولوژیکی بود و طرح ممنوعیت برداشت چوب از این عرصه ها اجرا شد این طرح علاوه بر مزایا، معایبی هم داشت و قدری شتابزده اجرا شد.
این کارشناس ارشد منابع طبیعی تصریح کرد : یکی از طرح های بسیار مهم پس از ممنوعیت برداشت چوب از جنگل های شمال، طرح مدیریت پایدار منابع طبیعی منطقه هیرکانی بوده که مهم ترین اهداف آن عملیاتی کردن اصول آمایش سرزمینی است.
شناسایی همه نیازهای جنگل با اجرای طرح مدیریت پایدار
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان مازندران – نوشهر ابراز امیدواری کرد با اجرای کامل طرح تنفس جنگل های شمال و در پی آن به سرانجام رسیدن مدیریت پایدار این عرصه های طبیعی بتوان به بهترین، شکل از جنگل های هیرکانی خزری بهره ببریم.
مهرداد خزایی پول با بیان این که جنگلهای هیرکانی دارای ظرفیت ملی و بین المللی است، افزود : جنگلهای هیرکانی باقیمانده از دوران سوم زمینشناسی است که یکی از جنگلهای باارزشی بهشمار میرود که به لحاظ وجود درختان ارزشمند و گونههای باارزشی که در تمام دنیا بینظیر بوده و مورد شناخت و توجه همه جهانیان قرار گرفته است.
وی تصریح کرد : در حوزه این اداره کل حدود ۶۴۰ هزار هکتار عرصه داریم که از این میزان ۳۱۵ هزار هکتار آن جنگل و ۱۹۷هزار هکتار آن مرتع است.
مدیرکل منابعطبیعی و آبخیزداری مازندران – منطقه نوشهر بیان کرد: در دولت سیزدهم پس از اجرای طرح تنفس جنگل اقدام خوبی با عنوان مدیریت پایدار در جنگلهای شمال صورت گرفته است که در واقع بعد از تعطیلی بهرهبرداری از جنگلهای شمال کشور با اجرای طرح مدیریت ما به دنبال نوعی آمایش در جنگلهای هیرکانی هستیم.
خزایی پول اضافه کرد: در مدیریت پایدار هدف نزدیکی بین بخش اجتماعی و اقتصادی دامداران و خانوارهایی است با این رویکرد نیازهایی همه افراد در کنار جنگل زندگی میکنند شناخته شده باشد و در مطالعات فنی مورد استفاده و بهرهبرداری قرار گیرد.
وی گفت : اولین گام در این راستا مطالعات اجتماعی اقتصادی است که با قراردادی که با بخش خصوصی و مشاوران منعقد شد، درحال اجرا است و نتایج بسیار خوبی عاید شد که امیدواریم در آیندهای نزدیک با اتفاقاتی که در راستای مدیریت پایدار در جنگلهای شمال قرار است بیفتد، مناطق را بتوانیم نوع بهرهبرداری از جنگلها را در قالب معیشتی، تفرجگاهی، طبیعتگردی بهصورت اکولوژیک اقتصادی درواقع نوعی آمایش سرزمین را داشته باشیم.
