تیرنگ، رضا شریعتی:
استان مازندران با طبیعتی کمنظیر، اقلیم متنوع و موقعیت جغرافیایی ویژه میان کوه و دریا، یکی از مهمترین زیستگاههای پرندگان در ایران و خاورمیانه بهشمار میرود. وجود تالابها، جنگلها، سواحل، و مناطق کوهستانی باعث شده این استان به مأمن هزاران پرنده مهاجر و بومی تبدیل شود. این ظرفیت بیبدیل، مازندران را به یکی از قطبهای بالقوه «پرندهنگری» در کشور بدل کرده است؛ شاخهای از گردشگری طبیعی که در جهان به صنعتی سودآور و فرهنگی تبدیل شده است.
✓تنوع زیستی؛ نقطه قوت مازندران در پرندهنگری
براساس گزارشهای رسمی، بیش از ۳۵۰ گونه پرنده در زیستگاههای طبیعی مازندران شناسایی شدهاند. از میان آنها میتوان به گونههای شاخصی چون فلامینگو، پلیکان سفید، و… اشاره کرد. حضور چنین گونههایی، بهویژه در فصل مهاجرت، جذابیت خاصی برای گردشگران و عکاسان طبیعت ایجاد کرده است.
هر ساله با آغاز فصل سرما، هزاران پرنده مهاجر از سیبری، قفقاز و اروپای شرقی به سمت تالابها و شالیزارهای مازندران پرواز میکنند. تالاب میانکاله در بهشهر، خلیج گرگان و فریدونکنار از مهمترین زیستگاههای این پرندگان هستند. تالاب بینالمللی میانکاله به تنهایی میزبان بیش از ۱۰۰ گونه پرنده مهاجر است و از سوی یونسکو بهعنوان یکی از ذخیرهگاههای زیستکره جهان به ثبت رسیده است.
این تنوع زیستی، پشتوانهای قوی برای توسعه گردشگری طبیعی و علمی در استان محسوب میشود. پرندهنگران حرفهای، پژوهشگران دانشگاهی، و علاقهمندان به عکاسی طبیعت میتوانند از این ظرفیت برای بازدید، مطالعه و ثبت گونههای نادر استفاده کنند.
✓پرندهنگری؛ از سرگرمی تا صنعت گردشگری
پرندهنگری در بسیاری از کشورهای جهان به یکی از شاخههای مهم گردشگری پایدار تبدیل شده است. در کشورهایی مانند هلند، مالزی و کنیا، تورهای پرندهنگری سالانه میلیونها دلار درآمد برای جوامع محلی ایجاد میکنند. در این میان، مازندران با برخورداری از اقلیم مرطوب، مناظر چشمنواز و دسترسی آسان به تالابها، از شرایط بسیار مناسبی برای توسعه این نوع گردشگری برخوردار است.
اما در حالیکه در جهان این فعالیت به صنعتی سازمانیافته تبدیل شده، در ایران هنوز بهصورت پراکنده و عمدتاً توسط گروههای داوطلبانه و انجمنهای محیطزیستی انجام میشود. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اگر زیرساختهای لازم برای اقامت، آموزش و هدایت گردشگران فراهم شود، پرندهنگری میتواند به یکی از منابع مهم درآمدی برای جوامع محلی مازندران بدل گردد.
✓میانکاله؛ قلب تپنده پرندهنگری ایران
یکی از شناختهشدهترین نقاط پرندهنگری در مازندران، پناهگاه حیات وحش میانکاله است؛ شبهجزیرهای در شرق استان که هر زمستان میزبان هزاران پرنده مهاجر است.
با وجود ارزش اکولوژیکی میانکاله، چالشهایی نظیر شکار غیرمجاز، ورود فاضلاب، تغییر کاربری اراضی و کاهش سطح آب تالاب، تهدیدی جدی برای بقای پرندگان محسوب میشود. فعالان محیطزیست تأکید دارند که پرندهنگری میتواند جایگزینی پایدار برای شکار سنتی باشد و با ایجاد درآمد از راه گردشگری، انگیزه اقتصادی مردم محلی را از شکار به حفاظت تغییر دهد.
✓نقش جوامع محلی در توسعه پرندهنگری
تجربه جهانی نشان داده است که موفقیت گردشگری طبیعی در گرو مشارکت مردم بومی است. در مازندران نیز، اگر آموزشهای لازم به روستاییان و ساکنان مناطق تالابی داده شود، آنها میتوانند بهعنوان راهنماهای محلی یا مدیران بومگردی نقش فعالی در این روند ایفا کنند.
در چند سال اخیر، برخی اقامتگاههای بومگردی در روستاهای اطراف تالابها با هدف جذب پرندهنگران راهاندازی شدهاند. این اقامتگاهها ضمن ایجاد اشتغال، باعث آشنایی گردشگران با فرهنگ بومی، موسیقی محلی و غذاهای سنتی منطقه نیز میشوند. به این ترتیب، پرندهنگری نهتنها به حفظ طبیعت کمک میکند، بلکه ابزاری برای توسعه فرهنگی و اقتصادی جوامع محلی نیز هست.
✓چالشها و کمبود زیرساختها
با وجود ظرفیت عظیم طبیعی، پرندهنگری در مازندران هنوز از مشکلات متعددی رنج میبرد. نبود مسیرهای مشخص بازدید، کمبود تورهای تخصصی، ضعف در آموزش راهنمایان، و کمبود امکانات اقامتی در نزدیکی زیستگاهها از جمله این چالشهاست. همچنین، فقدان تابلوهای آموزشی و کمبود برنامههای تبلیغاتی باعث شده تا بسیاری از گردشگران داخلی از وجود چنین فرصتی بیخبر بمانند.
از سوی دیگر، شکار غیرمجاز پرندگان مهاجر، استفاده از تورهای هوایی و بازار سیاه فروش پرندگان زینتی، همچنان یکی از بزرگترین تهدیدات برای زیستگاههای پرندگان در مازندران است. کارشناسان محیطزیست معتقدند توسعه پرندهنگری قانونی و کنترلشده میتواند ضمن افزایش آگاهی عمومی، به کاهش این پدیده نیز کمک کند.
✓نقش نهادها و سیاستگذاری
برای بهرهگیری از این ظرفیت، لازم است دستگاههای مختلف از جمله سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اداره کل محیطزیست، جهاد کشاورزی و شهرداریها با همکاری بخش خصوصی، برنامهای جامع تدوین کنند. تدوین نقشه مناطق پرندهنگری، آموزش راهنمایان تخصصی، ایجاد ایستگاههای مشاهده پرندگان و برگزاری جشنوارههای مرتبط میتواند مازندران را در مسیر توسعه این نوع گردشگری قرار دهد.
در سالهای اخیر، چند تور آموزشی پرندهنگری توسط انجمنهای محیطزیستی در مناطق فریدونکنار، بابلسر و میانکاله برگزار شده است که استقبال خوبی از سوی گردشگران داخلی و خارجی داشته است. با گسترش این تورها و فراهمکردن امکانات اقامت کوتاهمدت، مازندران میتواند جایگاهی مشابه استانهای توریستی جهان در حوزه اکوتوریسم پیدا کند.
✓پرندهنگری؛ ابزاری برای حفاظت از طبیعت
یکی از نکات کلیدی در پرندهنگری، نقش آن در حفاظت از محیطزیست است. وقتی پرندگان و زیستگاههایشان به منبع درآمدی پایدار برای جوامع محلی تبدیل شوند، انگیزه برای حفظ تالابها، جنگلها و شالیزارها افزایش مییابد. پرندهنگری میتواند پلی میان حفاظت و توسعه باشد؛ فعالیتی که هم طبیعت را زنده نگه میدارد و هم اقتصاد محلی را تقویت میکند.
ترویج فرهنگ پرندهنگری در مدارس، دانشگاهها و رسانهها نیز میتواند به افزایش آگاهی عمومی در زمینه اهمیت تنوع زیستی کمک کند. برگزاری جشنواره پرندگان مهاجر در فصول سرد سال، نمایشگاههای عکس طبیعت و برنامههای تلویزیونی محلی میتواند نقش مهمی در جذب گردشگر و آموزش عمومی ایفا کند.
✓آیندهای روشن برای گردشگری پرندگان در مازندران
مازندران از لحاظ جغرافیایی، اکولوژیکی و فرهنگی، تمام مؤلفههای لازم برای تبدیلشدن به قطب پرندهنگری ایران را در اختیار دارد. تنوع گونهها، چشماندازهای طبیعی، دسترسی آسان و فرهنگ مهماننوازی مردم، بستر مناسبی برای توسعه گردشگری پایدار فراهم کرده است. اگر سیاستگذاران، سازمانهای مردمنهاد و بخش خصوصی همافزایی مؤثری داشته باشند، پرندهنگری میتواند به نماد جدیدی از گردشگری سبز در شمال کشور تبدیل شود.
در نهایت، پرندهنگری در مازندران تنها یک فعالیت تفریحی نیست؛ بلکه فرصتی برای شناخت عمیقتر طبیعت، پاسداشت محیطزیست و ایجاد اقتصادی متکی بر پایداری است. این ظرفیت ارزشمند، اگر به درستی مدیریت شود، میتواند هم پرواز پرندگان را زیباتر سازد و هم افق توسعه استان را روشنتر کند.
