تیرنگ:
استان مازندران بهعنوان یکی از قطبهای اصلی کشاورزی ایران، سالهاست با چالشهای زیستمحیطی متعددی دستوپنجه نرم میکند؛ چالشهایی که بخشی از آنها ریشه در توسعه نامتوازن کشاورزی، گسترش بیبرنامه مصرف کودهای شیمیایی و عدم نظارت دقیق بر نهادههای کشاورزی دارد. حاصلخیزی طبیعی خاک و آبوهوای مرطوب این استان، آن را به بستری مناسب برای تولید برنج، مرکبات، چای، سبزیجات و محصولات باغی بدل کرده است، اما همین مزیت اکنون تحت فشار شیوههای نادرست مصرف نهادهها، به تهدیدی برای سلامت خاک، منابع آب و حتی سلامت مردم تبدیل شده است.
✓پراکندگی آلودگی خاک؛ مسئلهای ناشناخته
حنیفرضا گلزار، کارشناس ارشد خاک و آب، در گفتوگو با «تیرنگ» تأکید میکند که هنوز هیچ مطالعه جامع، نظاممند و منطقهبندیشدهای در مازندران انجام نشده تا مشخص کند کدام نقاط استان بیشترین آلودگی خاک را تجربه میکنند. به گفته او، «نمیتوانیم بگوییم کجای مازندران دچار آلودگی بیشتر است، چون اساساً دادهای برای مقایسه نداریم».
این خلأ مطالعاتی تنها مختص مازندران نیست؛ در سراسر کشور، پژوهشهای گسترده درباره «پراکنش آلودگی خاک» محدود است و هنوز تعریف واحد و مشخصی از انواع آلودگی که باید پایش شوند، وجود ندارد. گلزار معتقد است که نخست باید تعیین شود چه نوع آلودگی مدنظر است—فلزات سنگین، باقیمانده سموم، نیترات، فسفات یا آلودگی ناشی از شیرابه زباله و معدن—سپس متناسب با آن نمونهبرداری و ارزیابی انجام گیرد.
✓دو منشأ آلودگی اساسی در استانهای شمالی
این کارشناس محیطزیست منشأ آلودگیهای شمال را در دو گروه اصلی تقسیم میکند:
۱. نهادههای کشاورزی شامل کودها، سموم و آفتکشها
در کشاورزی مدرن، استفاده از کود و سموم کموبیش اجتنابناپذیر است؛ اما مسئله اصلی «نوع کود»، «میزان مصرف» و «زمان مصرف» است. در مازندران، بهدلیل مدیریت سنتی، تشخیص مقدار کود اغلب بهعهده کشاورز یا فروشنده نهاده است، نه کارشناس تغذیه گیاه. همین موضوع سبب شده بخش عظیمی از کودهایی که به خاک اضافه میشود نامتوازن، غیرعلمی و بیشتر از نیاز واقعی گیاه باشد.
۲. منابع آب آلوده
بخش دیگری از آلودگی از مسیر آبهای سطحی، زهآبها، ورود شیرابه زبالهها به رودخانهها و نفوذ آلایندههای آلی و شیمیایی به آبهای زیرزمینی ایجاد میشود. ارتباط نزدیک سیستم خاک و آب باعث میشود هر نوع آلودگی آب، بهسرعت به خاک منتقل شود و بالعکس.
✓کودهای شیمیایی؛ از افزایش محصول تا تهدید سلامت خاک
اگرچه کودهای شیمیایی برای افزایش عملکرد محصولات بسیار حیاتیاند، اما در صورت مصرف بیرویه، بهویژه در خاکهایی که ظرفیت نگهداری مواد غذایی آنها مشخص نیست، پیامدهای خطرناکی بر محیطزیست برجا میگذارند.
✓اوره؛ پرمصرفترین و آلایندهترین
گلزار میگوید در میان کودهای شیمیایی، کود اوره بیشترین مصرف را در مازندران دارد.
✓کودهای فسفاته؛ عامل دیگر
دسته دیگری از کودهای پرمصرف در مازندران، کودهای فسفاته بهویژه سوپر فسفاتها هستند.
✓آفتکشها و سموم؛ تهدید سهگانه برای خاک، آب و محصول
طبق اظهارات گلزار، بخش بزرگی از آلودگیها ناشی از مصرف غیر اصولی سموم است. وقتی میزان و نوع سم براساس نسخه کارشناسی تعیین نشود، نتیجه آن:
ـ باقیمانده سمی در محصولات کشاورزی
ـ آلودگی خاک و کاهش فعالیت میکروارگانیسمهای مفید
ـ انتقال سموم به منابع آب سطحی و زیرزمینی
میشود. این آلودگیها هم سلامت محیطزیست را تهدید میکنند و هم سلامت مصرفکنندگان نهایی محصولات را.
✓چرا مصرف بیرویه رخ میدهد؟
بررسیها نشان میدهد چند عامل، الگوی مصرف کود را در مازندران نامتوازن کرده است:
1. نبود نظام نسخهنویسی کودی (مشابه نسخهنویسی دارو)
2. وابستگی کشاورزان به تجربه سنتی
3. فشار بازار برای افزایش محصول
4. عدم حضور مستمر کارشناسان تغذیه گیاهی
5. فروش کود براساس سود، نه نیاز واقعی خاک
نتیجه این شرایط آن است که کشاورز تصور میکند «هرچه کود بیشتر، محصول بیشتر». درحالیکه در بسیاری موارد، مصرف اضافی کود نهتنها تولید را افزایش نمیدهد، بلکه موجب تخریب خاک و کاهش حاصلخیزی آن در بلندمدت میشود.
✓آلودگی خاک و منابع طبیعی؛ تهدیدی در کمین مازندران
اگرچه هنوز نقشه مشخصی از پراکندگی آلودگی خاک در مازندران وجود ندارد، اما شواهد نشان میدهد مناطقی که تحت کشت برنج و مرکبات هستند، بیشترین خطر را تجربه میکنند. علاوهبر کودها، عوامل دیگری همچون:
ـ استخراج معادن
ـ انباشت زباله در مناطق جنگلی
ـ نفوذ شیرابهها
ـ توسعه بیرویه ساختوساز
نیز در آلودگی خاک نقش دارند.
ترکیب این عوامل میتواند مازندران را در سالهای آینده با بحران کیفیت خاک و کاهش تولید مواجه کند؛ بحرانی که بازگشتپذیری کمی دارد.
✓راهحلها؛ از مدیریت علمی مصرف تا پایش مستمر
برای کاهش آسیبها و مدیریت صحیح کودهای شیمیایی، چند اقدام ضروری است:
۱. نسخهنویسی کودی و ارزیابی خاک
نمونهبرداری منظم خاک و تعیین نیاز واقعی گیاه، مهمترین گام برای کاهش مصرف بیرویه کود است.
۲. افزایش نقش کارشناسان کشاورزی
حضور متخصصان تغذیه گیاهی در مزارع، میتواند الگوی مصرف را اصلاح کند و مانع تصمیمگیری براساس تجربه سنتی شود.
۳. آموزش و توانمندسازی کشاورزان
با آموزش صحیح، کشاورز درمییابد که مصرف بیشتر کود لزوماً منجر به افزایش محصول نمیشود و حتی ممکن است مانع رشد گیاه یا آلودهکننده آب و خاک باشد.
۴. توسعه کودهای آلی و زیستی
استفاده از کودهای زیستی، آلی و کمپوست میتواند بخشی از نیاز به کود شیمیایی را کاهش دهد و سلامت خاک را افزایش دهد.
۵. پایش منابع آب
رصد دائمی نیترات و فسفات در چاهها، رودخانهها و تالابها ضروری است تا سطح آلودگی مشخص شود و اقدامات اصلاحی انجام گیرد.
✓سخن پایانی
مصرف بیرویه کودهای شیمیایی در مازندران، امروز به یکی از جدیترین تهدیدها برای خاک و منابع آب استان تبدیل شده است. آنچه آلودگی را تشدید میکند، نه ضرورت کشاورزی، بلکه مدیریت نادرست، نبود نظارت علمی و فقدان مطالعات جامع است. چنانکه حنیفرضا گلزار تأکید میکند، بدون شناخت دقیق پراکنش آلودگی و بدون اصلاح الگوی مصرف، کیفیت خاک و سلامت مردم در معرض خطر جدی قرار دارد.
اگرچه راهحلها شناخته شدهاند، اما اجرای آنها نیازمند اراده مدیریتی، حمایت دولت، همراهی کشاورزان و تدوین یک برنامه عملیاتی پایدار است. تنها در این صورت میتوان امیدوار بود که خاک مازندران—این سرمایه ارزشمند—از آلودگیهای گسترده در امان بماند و نسلهای آینده نیز از نعمت آن بهرهمند شوند.
