آواز طبیعت در قلب جنگل‌های هیرکانی
 آواز طبیعت در قلب جنگل‌های هیرکانی
جنگل‌های هیرکانی مازندران نه تنها میراث طبیعی میلیون‌ها ساله زمین هستند، بلکه هر سال در روزهای پایانی تابستان و آغاز پاییز، میزبان یکی از شگفت‌انگیزترین نمایش‌های حیات‌وحش می‌شوند؛ فصل گاوبانگی

 

تیرنگ:

جنگل‌های هیرکانی مازندران نه تنها میراث طبیعی میلیون‌ها ساله زمین هستند، بلکه هر سال در روزهای پایانی تابستان و آغاز پاییز، میزبان یکی از شگفت‌انگیزترین نمایش‌های حیات‌وحش می‌شوند؛ فصل گاوبانگی. در این روزها، مرال‌ها – بزرگ‌ترین گونه گوزن ایران – با نعره‌های خاص و پرهیجان خود، صحنه‌ای از رقابت و عشق را در دل جنگل‌های مه‌آلود به نمایش می‌گذارند. این رخداد طبیعی، هم بخشی از چرخه زندگی حیات‌وحش است و هم پدیده‌ای فرهنگی-زیست‌محیطی.

✓گاوبانگی چیست؟

واژه «گاوبانگی» اشاره به صدای مهیب و خاصی دارد که نرهای مرال در فصل جفت‌گیری از خود تولید می‌کنند. این نعره‌ها چندین کارکرد دارند:

1. اعلام قدرت و جذب توجه ماده‌ها.

2. هشدار به رقیبان برای دوری از قلمرو خود.

3. برقراری ارتباط میان نرها در دل جنگل‌های انبوه.

این صدا که گاهی کیلومترها در جنگل می‌پیچد، نماد آغاز فصل جفت‌گیری است و نشان می‌دهد طبیعت وارد مرحله‌ای حساس و پرهیجان شده است.

✓چرا در مازندران اهمیت دارد؟

مرال‌ها در ایران پراکندگی محدودی دارند و بیشترین جمعیت آن‌ها در جنگل‌های شمال کشور، به‌ویژه مازندران، زیست می‌کند. این منطقه با شرایط آب‌وهوایی معتدل، جنگل‌های انبوه و منابع آبی غنی، زیستگاه اصلی آن‌هاست. به همین دلیل فصل گاوبانگی در مازندران، به نوعی «قلب تپنده حیات‌وحش ایران» محسوب می‌شود.

✓نقش اکولوژیکی گاوبانگی

فصل گاوبانگی بخشی حیاتی از چرخه زندگی مرال‌هاست. در این دوره:

ـ نرهای قوی‌تر موفق به جفت‌گیری می‌شوند و در نتیجه نسل آینده مرال‌ها از ژن‌های برتر بهره‌مند خواهد بود.

ـ تعادل جمعیت با رقابت طبیعی برقرار می‌شود.

ـ ارتباط اکولوژیکی میان مرال‌ها و سایر گونه‌ها (مانند گرگ‌ها به عنوان شکارچی طبیعی) تنظیم می‌گردد.

✓تهدیدها و چالش‌ها

با وجود جذابیت‌های فراوان، فصل گاوبانگی با تهدیدهای متعددی روبه‌روست:

1. شکار غیرمجاز: نعره‌های بلند مرال‌ها باعث می‌شود مکان آن‌ها برای شکارچیان غیرقانونی آشکار شود. این تهدید اصلی‌ترین عامل کاهش جمعیت مرال‌هاست.

2. مزاحمت انسانی: حضور گردشگران بی‌ضابطه و تولید سر و صدا در زیستگاه‌ها آرامش این حیوانات را برهم می‌زند.

3. تخریب زیستگاه: توسعه بی‌رویه ساخت‌وساز، جاده‌سازی و تغییر کاربری جنگل‌ها باعث محدود شدن زیستگاه مرال‌ها شده است.

4. کاهش تنوع ژنتیکی: کاهش جمعیت بر اثر شکار و تخریب زیستگاه، خطر جدی برای بقای این گونه به شمار می‌رود.

✓راهکارهای حفاظتی

1. افزایش گشت‌های محیط‌بانان در فصل گاوبانگی برای جلوگیری از شکار غیرمجاز.

2. آموزش جوامع محلی درباره اهمیت مرال‌ها و نقش آن‌ها در اکوسیستم.

3. تقویت قوانین شکار و صید و برخورد جدی‌تر با متخلفان.

4. ایجاد مناطق امن‌تر در دل جنگل‌ها برای حفظ آرامش حیوانات.

5. استفاده از ظرفیت رسانه‌ها برای فرهنگ‌سازی عمومی.

✓مازمدران مهد مرال‌های خزری

علیرضا ابراهیمی، رئیس اداره حفاظت از حیات وحش سازمان محیط زیست مازندران در گفتگویی با بیان اینکه استان مازندران مهد مرال‌های خزری در استان‌های شمالی کشور است؛ می‌گوید: از اواسط شهریور به مدت یک‌ماه، مرال‌های نر آمادگی برای جفت‌گیری را دارند و به این دلیل که چند همسری هستند تشکیل گله و حرم‌سرا می‌دهند؛ معمولا مرال نر غالب بدنبال آن است که نرهای دیگر را از قلمرو تولیدمثلی خودش بیرون کند، اما شکارچیان با استفاده از این فرصت به راحتی می‌توانند گله‌های مرال را شناسایی و آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد کنند.

وی با بیان اینکه این حرکت مرال ها باعث سوءاستفاده شکارچیان می شود، افزود: در این زمان شکارچیان در نقطه ای کمین کرده و به وسیله ابزارهایی همچون شاخ قوچ، کدو و غیره صدای گوزن ها را تقلید می کنند، گوزن نر بلافاصله به سمت صدا حرکت کرده، در مقابل شکارچیان ظاهر شده و به راحتی شکار می شوند.

رئیس اداره حفاظت از حیات وحش سازمان محیط زیست مازندران، خاطرنشان کرد: برای مقابله با این تهدیدها، اداره محیط زیست استان با استقرار چادرهای حفاظتی در مناطق اصلی حضور مرال‌ها از جمله البرز مرکزی، پناهگاه حیات وحش کیاسر و مناطق شرق استان مانند هزار جریب بهشهر و گلوگاه، اقدام به گشت‌زنی مستمر و پایش زیستگاه‌ها می‌کند. این حضور فعال محیط‌بانان باعث می‌شود تا از ورود تورهای گردشگری و شکار غیرمجاز جلوگیری شود و در عین حال سرشماری و پایش وضعیت جمعیت مرال‌ها نیز انجام گیرد.

ابراهیمی ادامه داد: از سوی دیگر، ورود دام‌های غیرمجاز به زیستگاه‌ها به خصوص در این فصل حساس، مشکلاتی جدی برای مرال‌ها ایجاد می‌کند. سگ‌های همراه دام و حضور چوپانان در این مناطق، ضمن ایجاد استرس و اختلال در رفتار طبیعی مرال‌ها، می‌تواند سلامت آن‌ها را تهدید کند و با اشاره به این موضوع، خواستار همکاری و همراهی چوپانان برای کاهش این تهدیدات شد.

وی اعلام کرد: جمعیت مرال‌های خزری در مازندران بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ رأس برآورد می‌شود که این رقم نسبت به سال‌های گذشته با نوساناتی همراه بوده است. علت کاهش نسبی تعداد مرال‌ها را می‌توان به عوامل مختلفی از جمله شکار غیرمجاز، درگیری‌های طبیعی بین نرها و تخریب زیستگاه‌ها نسبت داد.

رئیس اداره حفاظت از حیات وحش سازمان محیط زیست مازندران، متذکر شد: هرچه قدر حضور محیط بانان و همیاران و دوستداران محیط ریست در فصل گاوبانگی پررنگ‌تر باشد به همان میزان حفاظت بیشتری از مارال‌ها و گوزن‌ها خواهیم داشت و به دنبال آن گوزن‌ها و مارال‌ها در شرایط امن‌تری جفت‌گیری کرده و در اردیبهشت ماه سال آینده، شاهد به دنیا آمدن گوساله‌های بیشتری خواهیم بود.

✓حفاظت از مرال تنها بر عهدهٔ سازمان‌های دولتی نیست

ابراهیمی یادآور شد: حفاظت از مرال تنها بر عهدهٔ سازمان‌های دولتی نیست و مردم و گردشگران نیز می‌توانند نقش بسزایی در نجات این گونهٔ ارزشمند ایفا کنند و در صورت مشاهدهٔ هرگونه فعالیت مشکوک یا شکار غیرقانونی بلافاصله به اداره کل محیط زیست گزارش دهند.

✓سخن پایانی

فصل گاوبانگی در مازندران، یکی از زیباترین و در عین حال حساس‌ترین رخدادهای طبیعی ایران است. این فصل نماد عشق، رقابت و استمرار حیات در دل جنگل‌های هیرکانی است؛ جنگل‌هایی که خود بخشی از میراث جهانی یونسکو محسوب می‌شوند. حفاظت از این پدیده، یعنی حفاظت از تنوع زیستی، فرهنگ بومی و آینده اکولوژیک ایران.

اگر امروز برای صیانت از مرال‌ها و فصل گاوبانگی اقدامی جدی نکنیم، فردا ممکن است این نعره‌های پرهیجان تنها در کتاب‌ها و خاطرات باقی بمانند. وظیفه همه ماست که با حمایت از محیط‌بانان، آموزش جوامع محلی و توسعه گردشگری مسئولانه، سمفونی عاشقانه مرال‌ها را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.