بخش اول: کلیات سواد رسانه
تیرنگ، محمد جواد نوری، کارشناس ارشد مدیریت فناوری اطلاعات و مدرس سواد رسانه:
قبل از این که به تعریف سواد رسانه بپردازم میخواهم درباره خود رسانه صحبت کنم و اینکه اصلاً رسانه چیست. اگر بخواهیم یک تعریف ساده و در عین حال جامع از رسانه داشته باشیم، میتوانیم بگوییم رسانه ابزاری است برای رساندن پیام به مخاطب یا گیرنده پیام. یعنی ما یک فرستنده پیام داریم که پیام را تولید میکند، یک گیرنده پیام داریم که پیام را دریافت میکند و یک ابزاری که کار انتقال و رساندن پیام را انجام میدهد. ما به آن ابزار میگوییم رسانه.
حالا این چیزی که منتقل میشود، میتواند صوت، متن، تصویر یا هر چیز دیگری باشد که به مخاطب منتقل میشود. با این تعریفی که از رسانه داشتیم، پس کتاب هم رسانه است. رسانه فقط رادیو و تلویزیون نیست؛ کتاب هم رسانه است، چرا که کتاب هم ابزاری است برای انتقال پیام به مخاطب. حتی یک تیشرت هم میتواند رسانه باشد و کارکرد رسانه را داشته باشد، از این جهت که شما میتوانید یک نماد را روی تیشرت درج کنید و با همین نماد یک پیام یا محتوایی را به مخاطب منتقل کنید.
ما انواع رسانهها را داریم. اگر بخواهیم یک دستهبندی از انواع رسانهها داشته باشیم، میتوانیم آنها را به این صورت دستهبندی کنیم:
1. رسانههای فردی: رسانههایی که ارتباط بین دو نفر را برقرار میکنند، مانند تلفن یا ایمیل.
2. رسانههای جمعی: رسانههایی که ارتباط بین یک نفر و چندین نفر را برقرار میکنند. یعنی یک تولیدکننده وجود دارد که محتوایی را تولید میکند و این محتوا در اختیار مخاطبان بسیاری قرار میگیرد. مانند کتاب، رادیو، تلویزیون و امثال آنها.
3. رسانههای اجتماعی: رسانههایی که ارتباط دو طرفه دارند. یعنی شما یک لحظه فرستنده پیام هستید و لحظه دیگر گیرنده پیام. مانند انواع شبکههای اجتماعی و پیامرسانهایی که اکثر ما در گوشیهایمان ذخیره داریم و از آنها استفاده میکنیم.
همه این رسانهها وظیفه انتقال پیام به مخاطب را دارند.
و اما سواد رسانه چیست؟ همانطور که در تعریف رسانه اشاره کردیم، رسانه یک ابزار است. برای استفاده مؤثر و ایمن از هر ابزاری، باید دانش و مهارتهای لازم کار با آن ابزار را کسب کنیم. به عنوان مثال، برای استفاده صحیح از یک اتومبیل، باید مهارتهای رانندگی و دانش فنی مربوطه را داشته باشیم تا بتوانیم از ظرفیت آن به خوبی بهرهبرداری کنیم و از آسیبهای احتمالی جلوگیری کنیم. رسانه نیز از این قاعده مستثنی نیست.
سواد رسانه را میتوان به صورت ساده و جامع اینگونه تعریف کرد: مجموعهای از مهارتها و آگاهیهایی که به فرد کمک میکند تا بتواند از ابزار رسانه به صورت هوشمندانه استفاده کند، از ظرفیتهای آن بهرهبرداری کند و در عین حال از آسیبهای احتمالی جلوگیری نماید.
اینکه چه مهارتها و دانشهایی برای سواد رسانهای لازم است به برخی از آنها اشاره خواهم کرد:
1. مهارت دسترسی به پیامهای رسانهای: برای استفاده از پیامهای رسانهای، باید با ابزارهای رسانهای آشنا باشید. به عنوان مثال، اگر از گوشی هوشمند استفاده میکنید، باید با نحوه کار با سختافزار و نرمافزار آن آشنا باشید. این شامل آشنایی با سیستمعامل اندروید و مرورگرهای نصب شده بر روی گوشی است تا بتوانید به راحتی جستجو کرده و به مطالب مورد نظر دسترسی پیدا کنید.
2. مهارت تولید، انتقال و انتشار پیام: یکی از مهارتهای مهم در سواد رسانهای، توانایی تولید محتوا است. این محتوا میتواند متنی، صوتی یا تصویری باشد. همچنین باید بتوانید با استفاده از هوش مصنوعی محتوا تولید کنید و آن را در فضای مجازی منتشر کنید. انتشار محتوا و ایجاد جریان در فضای مجازی نیز از مهارتهای ضروری در سواد رسانهای است.
3. مهارت تفکر انتقادی : از جمله مهارتهای دیگری که در بحث سواد رسانه مطرح است، مهارت تفکر انتقادی است. در استفاده از فضای مجازی و رسانه، اینطور نیست که همه تولیدکنندگان پیامها دلسوز ما باشند و مطالبی که تولید میکنند، به نفع ما باشد و باعث رشد ما شود. بسیاری از آنها به دنبال منافع خود هستند و ما ممکن است در این حوزه دچار آسیب شویم. بنابراین، باید نقادانه به پیامهای رسانهای نگاه کنیم. این نیازمند داشتن تفکر انتقادی است.
4. جریانشناسی رسانه : جریان شناسی رسانه کمک می کند بدانیم پشت پرده بسیاری از تولیدات رسانه ای صاحبان چه صنعت هایی در حال کسب درامد هستند و یا چه منافعی را دنبال می کنند.
5. نشانه شناسی: مهارت نشانه شناسی نیز کمک می کند ما انواع نشانهها و نمادها را در محتواهای رسانه ای شناسایی و تحلیل کنیم. این مهارت به ما کمک میکند هنگام مشاهده یک فیلم یا خواندن یک متن، بتوانیم آن را تحلیل کرده و نمادهای استفاده شده در آن را بشناسیم.
6. مغالطات: آشنایی با مغالطات موجب می شود ما فریب برخی از رسانه ها را که می خواهند با استفاده از تکنیکهایی فکر و درک ما را از واقعیت تغییر دهند و منحرف کنند نخوریم.
7. تکنیکهای اقناعی: آشنایی با تکنیکهای اقناعی به ما کمک میکند تا دست رسانه و فرستنده پیام را بخوانیم و بفهمیم از چه تکنیکهایی برای قانع کردن مخاطب استفاده کردهاند.
8. اصول و آداب مصرف رسانه: یکی از آگاهیهای مهم در حوزه سواد رسانه، آگاهی از اصول و آداب مصرف رسانه است. بسیاری از آسیبهایی که در فضای مجازی مطرح است، به دلیل عدم آشنایی با اصول و آداب مصرف رسانه است. هر چیزی برای خود آدابی دارد و استفاده از فضای مجازی نیز از این قاعده مستثنی نیست. باید با این آداب آشنا شویم تا دچار آسیب نشویم. برای مثال یکی از مباحث مهم در اصول و آداب مصرف رسانه، مدیریت زمان است. باید یاد بگیریم چگونه زمان خود را در استفاده از فضای مجازی و رسانه مدیریت کنیم. همچنین، مباحثی مانند تقوای مجازی نیز اهمیت دارند. باید بتوانیم خود را کنترل کنیم تا محتواهایی که منع شرعی، قانونی یا عقلی دارند را نبینیم، گوش نکنیم و انتشار ندهیم.
9. امنیت در فضای مجازی و رسانه: از دیگر آگاهیهای مهم، آگاهی از مسائل امنیتی در استفاده از رسانه و فضای مجازی است. مباحثی مانند مهندسی اجتماعی، امنیت در شبکههای اجتماعی، بدافزارها و مسائل مربوط به کلمههای عبور ایمن از جمله این موارد هستند.
این موارد نشان میدهند که سواد رسانه و فضای مجازی یک حوزه بسیار گسترده و جامع است. اگر خداوند توفیق دهد، در بخشهای بعدی به برخی از مواردی که ذکر شد اشاره خواهم کرد.
