تیرنگ:
استان مازندران به عنوان یکی از مهمترین مناطق شمالی کشور، از دیرباز به دلیل موقعیت جغرافیایی ممتاز، شرایط اقلیمی معتدل، چشماندازهای طبیعی، و مجاورت با دریای خزر، مورد توجه سرمایهگذاران، گردشگران و مهاجران بوده است. این روند در دو دهه اخیر به شکل چشمگیری افزایش یافته و موجب رشد ساختوساز، تغییر الگوی شهرنشینی و در مواردی، شکلگیری پدیدهی بلندمرتبهسازی در شهرهایی چون ساری، بابل، نوشهر، بابلسر و چالوس شده است.
با وجود مزایای اقتصادی و کالبدی این روند، بلندمرتبهسازی در استانهایی چون مازندران، که دارای اقلیم خاص، خاک نرم و رطوبتی، و خطرپذیری بالا از نظر زلزله، سیلاب و رانش زمین هستند، میتواند خطرات و آسیبهای متعددی به همراه داشته باشد. از اینرو، بررسی ابعاد مختلف این پدیده و تبیین ضرورت آمادگی برای مقابله با حوادث احتمالی، ضرورتی انکارناپذیر است.
✓ روند بلندمرتبهسازی در مازندران
در دهههای اخیر، با رشد جمعیت شهری، افزایش قیمت زمین و میل به استفاده بهینه از اراضی محدود شهری، گرایش به ساخت مجتمعهای چندطبقه در شهرهای مازندران افزایش یافته است. در شهرهای استان، برجهای مسکونی و تجاری با ارتفاعهای ۱۰ تا ۲۰ طبقه احداث شدهاند. در مناطق ساحلی نیز مجتمعهای توریستی و برجهای تفریحی با هدف جذب گردشگر ساخته میشوند.
با این حال، برخلاف کلانشهرهایی چون تهران یا مشهد، زیرساختهای شهری مازندران از جمله شبکه معابر، سیستم فاضلاب، خدمات آتشنشانی و امداد و حتی طرحهای جامع شهری، به گونهای طراحی نشدهاند که ظرفیت پشتیبانی از این حجم از بلندمرتبهسازی را داشته باشند.
✓ چالشهای اقلیمی و زمینشناسی
مازندران در پهنهای قرار دارد که از نظر زمینشناسی جوان و ناپایدار محسوب میشود. خاک بسیاری از مناطق شهری، رسی و اشباع از آب است که مقاومت کمی در برابر بارهای سنگین دارد. این ویژگی، در ترکیب با رطوبت بالا و سطح ایستابی زیاد، خطر نشست زمین و کاهش پایداری پی ساختمانها را افزایش میدهد.
افزون بر آن، قرارگیری استان در حاشیهی کمربند زلزله البرز، احتمال وقوع زمینلرزههای مخرب را بالا میبرد. تجربه زمینلرزههای سالهای گذشته در مناطق همجوار مانند گیلان و تهران نشان داده است که هرگونه کوتاهی در رعایت استانداردهای مقاومسازی در ساختمانهای بلند، میتواند پیامدهای جبرانناپذیری داشته باشد.
همچنین، خطر سیلابهای فصلی، بهویژه در شهرهای ساحلی، تهدیدی دیگر برای مجتمعهای مرتفع به شمار میرود. نفوذ آب، تخریب زیرساختها، و دشواری در تخلیه اضطراری ساکنان در هنگام وقوع بحران از مهمترین چالشهای احتمالی است.
✓ الزامات فنی و مدیریتی در ساختوسازهای مرتفع
برای احداث ساختمانهای بلند در مناطقی مانند مازندران، رعایت اصول مهندسی زلزله، ژئوتکنیک، و مقررات ملی ساختمان ضروری است. با این حال، بررسیهای میدانی نشان میدهد که در برخی پروژهها، مطالعات دقیق مکانزمینشناسی یا طراحی لرزهای به درستی انجام نشده است.
نکتهی مهمتر، کمبود نیروی متخصص در حوزههای نظارت سازه، آتشنشانی و مدیریت بحران در سطح شهرداریها و … است. در برخی شهرها، امکانات آتشنشانی حتی پاسخگوی عملیات در ساختمانهای بیش از ۵ طبقه نیست. نردبانهای هیدرولیکی بلند، سامانههای پشتیبان آبرسانی، و تجهیزات نجات عمودی بهندرت وجود دارند. این مسئله در صورت وقوع حادثه، مانند آتشسوزی یا زلزله، میتواند به فاجعهای انسانی منجر شود.
✓ضرورت آمادگی و مدیریت بحران در برابر حوادث
آمادگی برای مقابله با حوادث در مناطق دارای بلندمرتبهسازی، به ترکیبی از عوامل فنی، مدیریتی، اجتماعی و آموزشی وابسته است.
الف. آمادگی سازمانی:
شهرداریها، سازمانهای آتشنشانی، جمعیت هلالاحمر، و دستگاههای خدماترسان باید برنامههای مشترک مقابله با بحران را تدوین و بهروزرسانی کنند. شناسایی برجها، تدوین نقشههای دسترسی اضطراری، ایجاد پایگاههای امداد محلی، و تمرینهای مشترک از اقدامات حیاتی است.
ب. آمادگی فنی:
نصب سامانههای اعلام و اطفای حریق خودکار، پلههای فرار مقاوم، سیستم تهویه دود، و مسیرهای اضطراری روشن و ایمن در تمامی برجها باید الزامی باشد. کنترل دورهای این تجهیزات و آموزش مدیران ساختمان در خصوص نحوه استفاده از آنها نیز ضروری است.
ج. آمادگی اجتماعی:
ساکنان برجها باید آموزشهای لازم دربارهی رفتار در شرایط بحرانی را فرا گیرند. فرهنگسازی از طریق رسانههای محلی، مدارس و انجمنهای صنفی میتواند آگاهی عمومی را افزایش دهد.
✓تجربههای مشابه و درسآموختهها
مطالعهی نمونههای مشابه در کشورهایی با شرایط اقلیمی مشابه، مانند ترکیه و ژاپن، نشان میدهد که موفقیت در بلندمرتبهسازی تنها با رعایت اصول مهندسی حاصل نمیشود، بلکه نیازمند مدیریت یکپارچهی شهری و ایمنی است.
در ایران نیز تجربهی حوادثی مانند آتشسوزی پلاسکو نشان داده است که ضعف در نظارت، نبود تجهیزات امدادی کافی و ناآمادگی اجتماعی میتواند تلفات انسانی را چند برابر کند. مازندران به دلیل تراکم گردشگران و ساکنان فصلی، در صورت وقوع حادثه، با بحرانی دوچندان مواجه خواهد شد.
✓سیاستهای پیشنهادی برای مدیریت ایمن بلندمرتبهسازی در مازندران
۱. تهیه نقشه پهنهبندی خطر برای تمامی شهرهای استان با همکاری سازمان زمینشناسی و مرکز تحقیقات راه و شهرسازی.
۲. تدوین دستورالعمل استانی بلندمرتبهسازی متناسب با شرایط اقلیمی، خاک، باد و بارش.
۳. ممنوعیت ساخت برج در اراضی ساحلی و باتلاقی مگر با تأیید مطالعات ژئوتکنیکی مستقل.
4. افزایش توانمندی آتشنشانیها با تجهیز به نردبانهای بلند، خودروهای امدادی سبک و آموزش نیروهای تخصصی.
5. ایجاد سامانه پایش ایمنی ساختمانهای بلند برای کنترل دورهای وضعیت سازه، آسانسورها و سیستمهای اطفا.
6. توسعه آموزشهای عمومی و مانورهای شهری با محوریت ساکنان مجتمعهای مرتفع.
7. الزام بیمه حوادث و زلزله برای تمامی واحدهای بلندمرتبه به عنوان شرط صدور پایانکار.
۸.
✓سخن پایانی
بلندمرتبهسازی در مازندران، اگرچه پاسخی به رشد جمعیت و کمبود زمین در شهرهاست، اما بدون رعایت اصول علمی، میتواند تهدیدی جدی برای جان و مال شهروندان باشد. موقعیت جغرافیایی خاص استان، خطرپذیری بالای آن در برابر زلزله، سیلاب و فرسایش خاک، و ضعف نسبی زیرساختهای امدادی، ضرورت توجه ویژه به مدیریت ریسک را دوچندان میکند.
برای آنکه توسعهی عمودی شهرهای مازندران به شکلی پایدار و ایمن ادامه یابد، باید نگاه «صرفاً اقتصادی» به برجسازی جای خود را به نگاه «ایمنیمحور و آیندهنگر» دهد. اجرای دقیق ضوابط فنی، تقویت نظام نظارتی، آمادگی سازمانهای امدادی، و آموزش عمومی شهروندان، تنها راه تضمین امنیت بلندمرتبهسازی در این استان است.
به بیان دیگر، توسعه بدون ایمنی، توسعهای ناپایدار است؛ و اگر مازندران میخواهد همچنان مامن زیبا و امنی برای زندگی و سرمایهگذاری باقی بماند، باید از امروز برای مقابله با حوادث فردا آماده باشد.
